Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde orijinal veya sûret, çok değişik boyutlarda defterler vardır. Bunlardan biri de ferâşet defterleridir. Ferrâş, sözcüğü geniş bir
p , , g ğ ; ,
kullanım alanı olup câmii, mescid, imâret gibi müesseselerin temizliğini temin; halı, kilim ve hasır gibi mefruşâtını yayma vs. hizmetlerinde görevli olanlar için kullanılmıştır. Osmanlı Devleti’nde yeniçeri teşkilâtında bu işleri yürütenler ile Kâbe'yi süpürenler için de bu tabir kullanılmıştır. Kutsal mekanlar olması dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti vâsıtasıyla Mekke ve Medine'deki görevlerin ifâsı ve görevlilerin ta'yini, terfii ve azlini daha dikkatli yapmaya gayret etmiştir. Hicaz, Arabistan ve Haremeyn-i Şerifeyn serisi içinde; Şurûf-ı Haremeyn, Defter-i An Hazîne-i Haremeynü'ş-Şerifeyn İlmühaber, Defter-i Mekâtib tâbi Kalem-i Haremeyn, Ahkâm-ı Mekke ve Medine, Hicaz Tafsili, Mekke Ahâli-i Vezâif ve Cevâli vs. serisinin devamı olarak; 1- Ferâşet-i Şerife-i Mekke 2- Ferâşet-i Şerife-i Medine adlarında yedi defter bulunmaktadır. Bu defterlerde Haremeyn-i Şerifeyn'de bulunan vakıf hayrat kurumlarında çalışan hizmetlilerin kayıtları tutulmuştur. Bu kayıtların yazım usulü berâtlar gibidir. Bu seri, Haremeyn'e ait Surre-i Kadîme Defterleri, Mekke ve Medine Esas Defterleri ile devam etmektedir. Haremeyn'de görev yapan duâgûlar ise ayrı defterlere kaydedilmişlerdir.¹⁰⁴ Hüseyin Hüsameddîn kutsal topraklar için görev yapan Amasyalıların kayıtları için Ferâşet, Hicaz ve Duâgû defterlerini kullanmıştır. Ayrıca Surre defterleri adıyla birincisi, surre muhasebesinin tutulduğu, şahısların isimlerini ve ne kadar aynî ve nakdî yardım yapılacağını gösteren defterler; ikincisi, surre alma hakkına sahip olduğu halde, kendi rızasıyla hakkından feragat edenler ile yeniden surre almaya hak kazananların isimleriyle, hac yolunda bulunup hac ve surre kafilelerinin sâlimen gidip gelmelerini temin maksadıyla görevlendirilen Arap oymaklarının isimleri ve bunlara dağıtılan meblağları bildiren defterler olmak üzere iki şekilde tutulan defterler¹⁰⁵ de yine müellifin bu manada kullandığı defter serilerindendir.
In Modern English
The Waqf Records Archive of the General Directorate of Foundations holds registers of very varied sizes, whether as original copies or as transcripts. One of them is the ferâşet registers. The word ferrâş has a wide range of use and was applied to those responsible for keeping institutions such as mosques, masjids and soup kitchens clean and for laying out their furnishings such as carpets, kilims and mats. In the Ottoman state the term was also used for those who carried out these tasks in the janissary organisation and for those who swept the Kaaba. Because Mecca and Medina are holy places, the Ottoman state, through the Ministry of Imperial Waqfs (Evkaf-ı Hümâyun Nezareti), tried to act with greater care in carrying out the duties in these cities and in appointing, promoting and dismissing their officials. Within the Hicaz, Arabia and Haremeyn-i Şerifeyn series, as a continuation of series such as Şurûf-ı Haremeyn, Defter-i An Hazîne-i Haremeynü'ş-Şerîfeyn İlmühaber, Defter-i Mekâtib tâbi Kalem-i Haremeyn, Ahkâm-ı Mekke ve Medine, Hicaz Tafsili and Mekke Ahâli-i Vezâif ve Cevâli, there are seven registers under the names 1- Ferâşet-i Şerife-i Mekke and 2- Ferâşet-i Şerife-i Medine. These registers recorded the attendants working in the waqfs and charitable institutions of the Haremeyn-i Şerifeyn. The form in which these records are written resembles berats. This series continues with the Surre-i Kadîme Registers of the Haremeyn and the Mecca and Medina Principal Registers. The prayer-reciters (duâgûs) serving in the Haremeyn were recorded in separate registers.
Hüseyin Hüsameddin used the Ferâşet, Hicaz and Duâgû registers for the records of natives of Amasya who served in the holy lands. The registers known as the Surre registers, kept in two forms, are also among the register series the author used for this purpose. The first are the registers in which the surre accounts were kept, showing the names of persons and how much aid in kind and in cash was to be given. The second are the registers reporting the names of those who, though entitled to receive surre, gave up that right of their own will, and of those who newly earned the right to receive surre; also the names of the Arab tribes assigned to ensure that the pilgrimage and surre caravans travelled to and fro safely along the pilgrim road, and the sums distributed to them.
Notes and Research
Old Words in the Text
- ferrâş: an attendant responsible for cleaning and furnishing
- mefruşât: furnishing goods (carpets, kilims, mats)
- Haremeyn-i Şerifeyn: Mecca and Medina, the two holy cities
- duâgû: a person charged with praying for the soul of the founder of a waqf
- surre: money and goods sent every year to the people of Mecca and Medina
- kafile: a company of travellers
- ta'yin, terfi, azil: appointment, promotion, dismissal
The Ferâşet and Duâgû Registers
According to the General Directorate of Foundations' own description, the ferâşet registers consist of seven registers covering the years 1200-1330 in the hijri calendar (1786-1912 in the Gregorian). Three belong to Mecca and four to Medina. The number "seven registers" in the text matches the archive record. Berats were issued by sultans for the ferâşet post. The right to this service belonged first of all to the sultan, then to the valide sultan, the princes (şehzades), people of the palace, şeyhülislams and pashas; the right holders often lived in Istanbul, appointed a deputy in their own name in Mecca and Medina, and sent their pay every year with the surre procession.
The duâgûy registers record the names of those appointed to offer prayers of blessing according to the conditions in the founder's deed, together with their places of duty, their pay, and their appointments, promotions and dismissals. This series, made up of three registers, covers 1220-1300 in the hijri calendar (1806-1883 in the Gregorian).
The Surre Tradition
Surre, in the dictionary, means a purse in which gold or money is placed. As a term it describes the money, gold and goods sent each year before the pilgrimage season, mostly to be distributed to the people of Mecca and Medina. The tradition of sending surre to the Haremeyn lasted until 1915. The surre of 1916 remained in Medina because of the revolt of Sharif Hussein, and the surre of 1917 and the mahmil could reach only as far as Damascus. The surre registers in the archive are three registers covering 1252-1326 in the hijri calendar (1837-1909 in the Gregorian); the Ottoman Archive is said to hold 4,170 surre registers for the years 1600-1909. That Hüsameddin searched these registers for natives of Amasya serving as pilgrims and attendants is clear from the text; which persons appear in them cannot be learned from the introduction, and one must consult the relevant biographical entries.
Bibliography
Primary sources
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Introduction, p. 64. amasya.bel.tr
- T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, Vakıf Kayıtlar Arşivi, Belge Örnekleri (Ferâşet, Duâgûy ve Surre Defterleri), https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/vakif-kayitlar-arsivi/belge-ornekleri
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, Istanbul, p. 141.
Academic studies
- Mustafa Alkan, "Türk Tarihi Araştırmaları Açısından Vakıf Kayıtlar Arşivi", Vakıflar Dergisi, no. 33, Ankara 2007.