Yukarıda belirtildiği gibi Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn hem tarihçilik anlayışı bakımından hem de getirilmiş olduğu görevler bakımından vakıflarla ilgili kayıtlara hakim bir müverrihtir. Vakfiye defterleri genellikle Anadolu, Haremeyn, İstanbul, Küçük Evkâf, Rumeli ve Mukâtaa biçiminde sınıflandırmıştır. Mücedded Anadolu vakfiye defterleri toplam 46 defterden ve bu defterlerde bulunan toplam 11697 adet vakfiyeden oluşmaktadır. Defterler günümüzde İstanbul’un Anadolu yakasından başlayıp Irak, Suriye, Lübnan Mısır, Ürdün, Libya, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan, Ukrayna, Kırım ve Kıbrıs’tan oluşan ve Osmanlı idari teşkilatında Anadolu olarak ifade edilen coğrafyaya ait kayıtlardan oluşmaktadır. Bunun dışında hem Anadolu hem Rumeli’de akâr ve hayrâtının ya da vakfın tescil edildiği kadılığın Anadolu vilayetlerinden birinde bulunması nedeniyle zaman zaman defterlerde Rumeli sınırlarındaki vilayet ve kazalara ait vakfiyelere de rastlanmaktadır. ⁹⁴ Amasya ile ilgili vakıf kayıtlarında bu defterlerden istifade edilmiştir.
Vakıfların çeşitli dinî, sosyal ve kültürel hizmetlerini sürdürebilmeleri için tahsis edilmiş olan görevlere cihet (çoğulu cihât) adı verilmektedir. Bu görevlerin tevcihi padişahın yetkisi ve iradesindedir ve cihetlerle ilgili bilgiler veya değişiklikler “cihât defterleri”ne işlenmiştir. 19. yüzyıl sonlarına kadar siyâkat, daha sonra rik‘a türü yazı ile tutulan bu defterlerin kaza, nahiye gibi yerleşim birimlerine göre cami, mektep, medrese isimleri zikredilerek düzenlendiği görülmektedir. Bunların yanında “cihât rûznâmçeleri, cihât hulâsaları” adlarıyla defterlerin hazırlandığı da bilinmektedir.⁹⁵ Ayrıca hurûfât ya da askerî rûznâmçe defterlerine benzer nitelikteki defterlerin zaman zaman cihât defterleri olarak adlandırıldığı görülmektedir.⁹⁶ Özellikle cami, mektep, medreselere ait vakıf kayıtlarını ihtiva etmesi nedeniyle Amasya’ya ait cihât defterleri müellifin biyografilerin yazımında faydalandığı bir kaynaktır. Vâkıfların isimleri, vefat yılları, kabirleri, ölümünden sonra bu vakıfların kime intikal ettiği, vakıf mütevellileri, vakf edilen mallar vs. bu defterler de kullanılarak tespit edilmeye çalışılmıştır.
Hurûfât defterleri, harf sırasına göre tutulan vakıf müesseselerinin günlük tayin ve terfi işlemleri ile ilgili berat içeriklerinin kaydedildiği defterlerdir. Tutulma biçimi nedeniyle de harfler manasındaki “hurûf” kelimesinin çoğulu olan “hurûfât” kelimesiyle adlandırılmıştır. Genellikle XVII. yüzyılın sonları ile XIX. yüzyılın ilk yarısına ait olup yerleşim birimleri, ilgili kaza adının altına ve belli bir tarihe göre yazılmıştır. Bu defterlerde de çoğunlukla vakıf kurumlarına yapılan yeni atamalar bulunmaktadır. Yapılan atamaların genellikle kadı ve naibin arzı üzerine gerçekleşmiş olduğu fakat bazı istisnai durumlarda mütevellinin arzı ya da mahalle muhtar heyetinin isteği üzerine gerçekleşen atamalar da bulunduğu görülmektedir.⁹⁷ Yine bahsedildiği gibi Amasya’yı bu manada ilgilendiren tüm kayıtlar için kullanılan bir defter türüdür.
In Modern English
As noted above, Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn is a historian who commanded records concerning waqfs, both in his understanding of historiography and in the offices he held. Waqf registers are generally classified as Anatolia, Haremeyn, Istanbul, Küçük Evkaf, Rumelia and Mukataa. The Mücedded Anatolian waqf registers consist of 46 registers in all and a total of 11,697 waqf deeds contained in them. The registers today consist of records belonging to the geography called Anatolia in the Ottoman administrative order, which begins at the Anatolian side of Istanbul and extends to Iraq, Syria, Lebanon, Egypt, Jordan, Libya, Azerbaijan, Armenia, Georgia, Ukraine, Crimea and Cyprus. Apart from this, because the founder held real estate and charitable works in both Anatolia and Rumelia, or because the kadılık where the waqf was registered lay in one of the Anatolian provinces, waqf deeds belonging to provinces and districts on the Rumelian side are also found in the registers from time to time. These registers were used for the waqf records concerning Amasya.
The posts set aside so that waqfs could carry on their various religious, social and cultural services are called cihet (plural cihât). Granting these posts was within the sovereign's authority; information about the cihets or changes to them was entered in the "cihât registers". These registers were kept in siyakat script until the late nineteenth century and in rik'a script thereafter, and they appear to have been arranged by settlement units such as kaza and nahiye, listing the names of mosques, schools and madrasas. Besides these, registers prepared under the names "cihât rûznâmçes, cihât hulâsas" are also known. Registers similar in nature to the hurûfât or military rûznâmçe registers are also sometimes called cihât registers. Because they contain waqf records of mosques, schools and madrasas in particular, the cihât registers of Amasya are a source the author drew on while writing the biographies. The names of waqf founders, their years of death, their graves, to whom these waqfs passed after their deaths, the waqf administrators, the properties endowed and so on were sought to be established using these registers.
The hurûfât registers are registers kept in alphabetical order, in which the contents of berats concerning the daily appointments and promotions of waqf institutions were recorded. Because of the way they were kept, they took the name "hurûfât", the plural of "hurûf", meaning letters. They generally belong to the late seventeenth century through the first half of the nineteenth; settlements were written under the name of the relevant kaza and according to a given date. These registers too mostly contain new appointments to waqf institutions. It is seen that appointments were generally made on the petition of the kadı and the deputy, but that there were also some exceptional cases in which appointments were made on the petition of the mütevelli or at the request of the neighbourhood council of muhtars. As again noted, this is a type of register used for all records that concern Amasya in this respect.
Notes and Research
Old Words in the Text
- mücedded: renewed, reorganised
- vakfiye: the document describing the foundation and conditions of a waqf
- akâr ve hayrât: income-yielding properties and charitable works
- cihet (plural cihât): a post set aside for the service of a waqf
- tevcih: appointment or assignment to a post
- siyakat, rik'a: special scripts used in Ottoman finance and official correspondence
- rûznâmçe: daily record book
- hurûfât: appointment registers kept in alphabetical order
- berat: a document of appointment issued in the sultan's name
- mütevelli: administrator of a waqf
- naip: the kadı's assistant or deputy
- arz: a written report submitted to a higher authority
Cihets and Waqf Posts
In the Ottoman state, the people who were to serve in a waqf were appointed to cihets according to the conditions set out in the founder's deed. Cihets were divided into two groups: posts requiring scholarly qualification, such as imam, preacher, lecturer, madrasa professor and clerk, were called ilmiye cihets, and posts requiring physical work, such as caretaker, tomb keeper and sweeper, were called bedeniye cihets. Since the holders of these posts were legally regarded as askerî, that is, as officials, they enjoyed certain privileges and exemptions like other askerîs. In granting cihets the condition in the waqf deed was the basis, and merit and honesty were sought as common qualities.
As waqfs multiplied, the kinds and amounts of cihets also increased; according to the encyclopedia entry, this led to certain abuses and to the emergence of a group that merely drew income without doing any work. Hüsameddin's use of the cihet and hurufat registers to identify the officials of Amasya's mosques, schools and madrasas shows the value of these records for writing biography.
It should be noted that the geography covered by the Mücedded waqf registers and the number of registers (46 registers, 11,697 waqf deeds) are given as reported in the book, and that we could not verify these figures from another source. For the hurufat registers, too, no other source text could be read.
Bibliography
Primary sources
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Introduction, p. 61–62. amasya.bel.tr
Academic studies
Books
- Mehmet İpşirli, "Cihet", TDV İslâm Ansiklopedisi, vol. 7, Istanbul 1993, p. 546-547 (from a footnote of the original text).