Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde orijinal veya sûret, çok değişik boyutlarda defterler vardır. Bunlardan biri de ferâşet defterleridir. Ferrâş, sözcüğü geniş bir
p , , g ğ ; ,
kullanım alanı olup câmii, mescid, imâret gibi müesseselerin temizliğini temin; halı, kilim ve hasır gibi mefruşâtını yayma vs. hizmetlerinde görevli olanlar için kullanılmıştır. Osmanlı Devleti’nde yeniçeri teşkilâtında bu işleri yürütenler ile Kâbe'yi süpürenler için de bu tabir kullanılmıştır. Kutsal mekanlar olması dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin Evkaf-ı Hümâyûn Nezâreti vâsıtasıyla Mekke ve Medine'deki görevlerin ifâsı ve görevlilerin ta'yini, terfii ve azlini daha dikkatli yapmaya gayret etmiştir. Hicaz, Arabistan ve Haremeyn-i Şerifeyn serisi içinde; Şurûf-ı Haremeyn, Defter-i An Hazîne-i Haremeynü'ş-Şerifeyn İlmühaber, Defter-i Mekâtib tâbi Kalem-i Haremeyn, Ahkâm-ı Mekke ve Medine, Hicaz Tafsili, Mekke Ahâli-i Vezâif ve Cevâli vs. serisinin devamı olarak; 1- Ferâşet-i Şerife-i Mekke 2- Ferâşet-i Şerife-i Medine adlarında yedi defter bulunmaktadır. Bu defterlerde Haremeyn-i Şerifeyn'de bulunan vakıf hayrat kurumlarında çalışan hizmetlilerin kayıtları tutulmuştur. Bu kayıtların yazım usulü berâtlar gibidir. Bu seri, Haremeyn'e ait Surre-i Kadîme Defterleri, Mekke ve Medine Esas Defterleri ile devam etmektedir. Haremeyn'de görev yapan duâgûlar ise ayrı defterlere kaydedilmişlerdir.¹⁰⁴ Hüseyin Hüsameddîn kutsal topraklar için görev yapan Amasyalıların kayıtları için Ferâşet, Hicaz ve Duâgû defterlerini kullanmıştır. Ayrıca Surre defterleri adıyla birincisi, surre muhasebesinin tutulduğu, şahısların isimlerini ve ne kadar aynî ve nakdî yardım yapılacağını gösteren defterler; ikincisi, surre alma hakkına sahip olduğu halde, kendi rızasıyla hakkından feragat edenler ile yeniden surre almaya hak kazananların isimleriyle, hac yolunda bulunup hac ve surre kafilelerinin sâlimen gidip gelmelerini temin maksadıyla görevlendirilen Arap oymaklarının isimleri ve bunlara dağıtılan meblağları bildiren defterler olmak üzere iki şekilde tutulan defterler¹⁰⁵ de yine müellifin bu manada kullandığı defter serilerindendir.
Günümüz Türkçesiyle
Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde asıl nüsha ya da suret olarak çok çeşitli boyutlarda defterler vardır. Bunlardan biri de ferâşet defterleridir. Ferrâş sözcüğü geniş bir kullanım alanına sahip olup cami, mescit, imaret gibi kurumların temizliğini sağlamakla; halı, kilim, hasır gibi döşemelerini sermekle görevli olanlar için kullanılmıştır. Osmanlı Devleti'nde yeniçeri teşkilatında bu işleri yürütenler ile Kâbe'yi süpürenler için de bu terim kullanılmıştır. Mekke ve Medine kutsal mekânlar olduğundan Osmanlı Devleti, Evkaf-ı Hümâyun Nezareti aracılığıyla bu kentlerdeki görevlerin yerine getirilmesinde, görevlilerin atanmasında, terfi ettirilmesinde ve azledilmesinde daha dikkatli davranmaya çalışmıştır. Hicaz, Arabistan ve Haremeyn-i Şerifeyn serisi içinde Şurûf-ı Haremeyn, Defter-i An Hazîne-i Haremeynü'ş-Şerîfeyn İlmühaber, Defter-i Mekâtib tâbi Kalem-i Haremeyn, Ahkâm-ı Mekke ve Medine, Hicaz Tafsili, Mekke Ahâli-i Vezâif ve Cevâli gibi serilerin devamı olarak, 1- Ferâşet-i Şerife-i Mekke, 2- Ferâşet-i Şerife-i Medine adlarında yedi defter bulunmaktadır. Bu defterlerde Haremeyn-i Şerifeyn'deki vakıf ve hayır kurumlarında çalışan hizmetlilerin kayıtları tutulmuştur. Bu kayıtların yazım biçimi beratlara benzer. Bu seri, Haremeyn'e ait Surre-i Kadîme Defterleri ile Mekke ve Medine Esas Defterleri ile devam etmektedir. Haremeyn'de görev yapan dua görevlileri (duâgûlar) ise ayrı defterlere kaydedilmiştir.
Hüseyin Hüsameddin, kutsal topraklar için görev yapan Amasyalıların kayıtları için Ferâşet, Hicaz ve Duâgû defterlerini kullanmıştır. Ayrıca Surre defterleri adıyla anılan, iki biçimde tutulmuş defterler de yazarın bu amaçla yararlandığı defter serilerindendir. Bunlardan birincisi, surre muhasebesinin tutulduğu, kişilerin adlarını ve ne kadar ayni ve nakdi yardım yapılacağını gösteren defterlerdir. İkincisi, surre alma hakkına sahip olduğu hâlde isteğiyle bu haktan vazgeçenlerle yeniden surre almaya hak kazananların adlarını; ayrıca hac yolunda bulunup hac ve surre kafilelerinin sağ salim gidip gelmelerini sağlamak üzere görevlendirilen Arap oymaklarının adlarını ve bunlara dağıtılan paraları bildiren defterlerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ferrâş: temizlik ve döşeme işlerinden sorumlu hizmetli
- mefruşât: döşemelik eşya (halı, kilim, hasır)
- Haremeyn-i Şerifeyn: Mekke ve Medine, iki kutsal şehir
- duâgû: vakfedenin ruhuna dua etmekle görevli kişi
- surre: Mekke ve Medine halkına her yıl gönderilen para ve eşya
- kafile: yolcu topluluğu
- ta'yin, terfi, azil: atama, yükseltme, görevden alma
Ferâşet ve Duâgû Defterleri
Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün kendi tanıtımına göre ferâşet defterleri hicrî 1200-1330 (miladî 1786-1912) arasını kapsayan yedi defterden oluşur. Üçü Mekke'ye, dördü Medine'ye aittir. Metindeki "yedi defter" sayısı arşiv kaydıyla örtüşür. Ferâşet görevi için padişahlarca berat verilirdi. Bu hizmet hakkına başta padişah olmak üzere valide sultan, şehzadeler, saraylılar, şeyhülislamlar ve paşalar sahipti; hak sahipleri çoğu zaman İstanbul'da otururdu ve Mekke ile Medine'de kendi adlarına birer vekil atayarak ücretlerini her yıl surre alayıyla gönderirlerdi.
Duâgûy defterleri ise vakfedenin vakfiyesindeki şartlara göre hayır duada bulunmak üzere atanan görevlilerin adlarını, görev yerlerini, ücretlerini, atanma, yükselme ve azillerini kaydeder. Üç defterden oluşan bu seri hicrî 1220-1300 (miladî 1806-1883) arasını kapsar.
Surre Geleneği
Surre, sözlükte içine altın ya da para konulan kese demektir. Terim olarak her yıl hac mevsiminden önce, çoğunlukla Mekke ve Medine halkına dağıtılmak üzere gönderilen para, altın ve eşyayı anlatır. Haremeyn'e surre gönderme geleneği 1915 yılına kadar sürmüştür. 1916 surresi Şerif Hüseyin'in isyanı nedeniyle Medine'de kalmış, 1917 surresi ve mahmil Şam'a kadar ulaşabilmiştir. Arşivdeki surre defterleri hicrî 1252-1326 (miladî 1837-1909) arasını kapsayan üç defterdir; Osmanlı Arşivi'nde ise 1600-1909 yıllarına ait 4170 surre defteri bulunduğu belirtilir. Hüsameddin'in bu defterlerden Amasyalı hac ve hizmet görevlilerini aradığı metinden anlaşılmaktadır; hangi kişilerin bulunduğu giriş bölümünden anlaşılmaz, ilgili biyografik maddelere bakmak gerekir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 64. amasya.bel.tr
- T.C. Vakıflar Genel Müdürlüğü, Vakıf Kayıtlar Arşivi, Belge Örnekleri (Ferâşet, Duâgûy ve Surre Defterleri), https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/vakif-kayitlar-arsivi/belge-ornekleri
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, İstanbul, s. 141.
Akademik çalışmalar
- Mustafa Alkan, "Türk Tarihi Araştırmaları Açısından Vakıf Kayıtlar Arşivi", Vakıflar Dergisi, S. 33, Ankara 2007.