Amasya hükümdârı Sultân Mes'ûd Hân-ı Evvel, Oğuz Hân ahfâdından Kınık Hân soyundan olup Câm-ı Cem-Âyîn, Mesâlikü'l-Ebsâr, Ikdu'l-Cümân, Târîh-i Âl-i Selçûk gibi tevârîh-i mühimmede ve husûsî silsile-nâmelerde mezkûr olduğu üzere Sultân İzzeddîn Kılıç Arslan bin Sultân Süleyman bin Kutlumuş bin Arslan bin Selçûk bin Togan bin Ertuğrul bin Sakmân Hân bin Kara Oğuz bin Toktemur bin Gögüncek bin Kutlu Hân şehzâdesidir. [328]
Cedd-i a'lâsı bulunan Kutlu Hân Türkmen hükümdârlarından olup Bilâd-ı Guz'da pek ziyâde şöhret ve nüfûza mâlik idi. Buna "Kutlug, Katlu, Katlag, Katlah" dahi denmişdir. Bunun oğlu Gögüncek³⁴⁵ mevki'inde "Gögünci, Gergencik, Gergenci" eşkâl-i muhtelifesi görülmekde olup bunlar "Gögüncek" lafzının muharrefi olmalıdır. Bunun oğlu Toktemur, Türkistân'da akıl ve dehâsıyla iştihâr etmiş olup "Tahtemur, Takşur" gibi tahrîfe uğramış olarak görülmekdedir.
Toktemur Hân'ın oğlu Kara Oğuz, "Karagaz, Karaguz, Karguz" şeklinde mezkûr olup bunun oğlu Sakmân Hân³⁴⁶ Salur neslinden Türk hâkânı olan "Agayni, Agan" Hân'ın dâmâdı ve halefi bir hâkândır. Bu da tahrîfe uğrayıp "Tîgmân, Lokmân, Yagmân" şeklinde yazılmışdır. Bunun oğlu Ertuğrul³⁴⁷ dahi "Ertugul, Ertagıl, Ertanıl" şekline girmiş olduğu görülür. Bunun oğlu "Togak" olup bâlâda yazıldı. Bunun oğlu "Selçûk"dur ki bütün selâtîn-i Selçûkiyye'nin cedd-i a'lâsıdır.³⁴⁸ Bunun oğlu Arslan Bey olduğu [329] muhakkak olmakla beraber ba'zı tevârîhde "İsrâ'il" şeklinde yazılmışdır.
Sultân Mes'ûd Hân'ın Amasya'yı işgâl için gönderdiği Şihâbuddevle Güdül Bey, Türkmen kabâ'ilinden Alka İvli (Alkalı, Halkalı) demekle meşhûr olan oymağın re'îsi "Kanış, Konaş" Bey'in oğlu olup Amasya'yı ve mülhâkâtını sultân-ı müşârün-ileyhin nâmına işgâl etdiği zamân, Melik Dânişmend Ahmed Hân'ın sarâyı civârında evlâd ve ekâribiyle beraber yerleşdiği cihetle oraya "Evlâd-ı Güdül Mahallesi" ve 665 târîhinden i'tibâren "Gök Medrese Mahallesi" dendiği Mukaddime'de mezkûrdur.
Sultân Mes'ûd Hân, Konya vâlîliğine büyük şehzâdesi Kılıç Arslan'ı nasb ederek kendisi Amasya'yı merkez-i hükûmet ittihâz etdiği zamân, ibtidâ Melik Dânişmend Ahmed Hân'ın Amasya'da binâ eylediği sarâyında ikâmet ve etrâfını tecdîden i'mâr ederek buralar bir kasaba-i cedîde şeklini almakla adına "Simre" dendiği Mukaddime'de mezkûrdur.³⁴⁹ Mu'ahharan Yağıbasan Gâzi müşârün-ileyhin ikâmet eylediği Melik Dânişmend'in sarâyını ve bahçelerini vakf etmekle Sultân Mes'ûd, İçerişehir'deki sarâyını binâ ederek oraya nakl-i ikâmet etmişdir.
Sultân Mes'ûd, memâlik-i Dânişmendiye'yi istîlâ etdikden sonra ümerâ-yı Dânişmendiye'den Hüsâmüddevle Hasan Gâzi bin İltigin ve birâderi Sihâmuddevle Hüseyin Gâzi, Melik Muhammed Gâzi Bey'in sâhib-i devleti olan Alâ'üddevle [330] Alî Gâzi³⁵⁰, Emîr Bedreddîn Abuk bin Bayat bin Anuştigin Gâzi arz-ı inkıyâd etmekle Güdül Bey'i ser-asker ve Hüsâmüddevle Hasan Bey'i sâhib-i devlet nasb edib Sivas harbinde maktûl olan Malatya emîri Aynuddevle Ahmed Gâzi Bey'in mahdûmu Zülkarneyn Alp Arslan Gâzi Bey'e de Malatya emâretini i'tâ ve Bedreddîn Abuk Bey'e Kayseriyye emâretini tevcîh eylediği tetebbu'âtdan anlaşılmakdadır.
Ba'dehû Sultân Mes'ûd, Amasya kadılığına İmâdeddîn Abdülmelik bin Alî bin el-Hasan el-Berkendî el-Buhârî nâmında bir zâtı nasb edib Simre kasabası üstünde binâ eylediği hânkâhın meşîhatını da Sirâceddîn Mahmûd bin Alî el-Hocendî'ye i'tâ eylediği ve Sinop'dan gelen ehl-i salîbin harâb etdiği Zemendû ve Tenusin kasabalarını tecdîden i'mâr ve Zemendû (Dânişmendiye) kasabasında bir sarây-ı âlî binâ ederek buraya "Ziyâre" ve Tenusin kasabasına "Kedağra" adlarını verdiği Mukaddime'de mezkûrdur.
Memâlik-i Dânişmendiye'nin uğradığı şu âkıbet esnâsında Trabzon, Sinop ve Kastamonu tarafları kısmen Bizans imparatorluğu tarafından gasb edilmiş ve Erzurum, Erzincân beyleri kesb-i istiklâl ve memâlik-i Dânişmendiye'den Amasya, Elbistân, Ankara, Canik, Çangırı, Çorum, Karahisâr-ı Şarkî, Kayseriyye, Yozgat sancakları Sultân Mes'ûd'a intikâl etmiş ve Âl-i Dânişmend'den Malatya emîri Zülkarneyn Alp Arslan ve Niksâr emîri Yağıbasan [331] Gâziler de kendi muhîtleri dâhilinde ve Sultân Mes'ûd himâyesinde birer emîr-i müstakil olmuşlardır.
Hulâsa Bizans imparatoru Manu'el Komennus, fetret-i Dânişmendiye zamânında Trabzon ve Sinop'u almakla iktifâ etmeyerek bütün memâlik-i Dânişmendiye'yi istîlâ etmeğe kıyâm eylediyse de Sultân Mes'ûd Hân hazretlerinin istîlâ-yı serî'i bu niyyetleri zîr ü zeber ve Türkler'in Anadolu'da bekâsını te'mîn ederek Manu'el, Bafra civârında cârî Kızılırmak'ı hudûd-ı şimâliyye ittihâzına mecbûr olmuş ve 544'de yeğeni Andronikus'un kumandasında gönderdiği bir fırka-i askeriyye ile Canik taraflarını istîlâ etmek istemiş ise de Sultân Mes'ûd'un hamiyyet ve şecâ'ati sâyesinde bu fırka dahi münhezim ve Giresun kazâsı hudûd-ı şarkiyye olmuşdur.
Binâ'en-aleyh Sultân Mes'ûd-ı Selçûkî Anadolu kıt'asının şark ve şimâl taraflarını ve şehzâdesi olan Konya vâlîsi Sultân Kılıç Arslan dahi garb tarafını Rûmlar'ın ve ehl-i salîb alaylarının muhâcemâtından muhâfaza ederek Amasya'da on yedi ve umûmen kırk beş sene icrâ-yı saltanat etmiş olduğu hâlde 555 senesi şevvâlinin beşinci günü Amasya'da irtihâl-i dâr-ı bekâ ederek Amasya derûnunda Simre kasabası müştemilâtından olup el-yevm Nârlı Bahçe demekle meşhûr mezârlığın cenûbunda meşhûd olan türbe-i âliyesine defn edilmişdir.
Sultân-ı müşârün-ileyhin vefâtı, tevârîh-i muhtelifede 551, 555, 558 senelerinde gösterilmekdedir. On def'adan ziyâde tedkîk ve taharrî ederek [332] kitâbeye dâ'ir bir şey'e tesâdüf edemediğim³⁵¹ türbesini 1328'de tekrâr tedkîk ve taharrî etdiğim esnâda türbe kapısının iki tarafında taş sütûnlar gibi yapılmış taş duvârların zemîne yakın ve kısmen toprağa gömülmüş olan kısm-ı esfeli üzerlerinde görülen kabartmalı çiçeklerin; mütekâbil, yek-diğeriyle mütedâhil araları çiçekler ile müzeyyen ve binâ'en aleyh kırâ'ati gâyet müşkil bir sûretde hatt-ı kûfî ile muharrer bir kitâbe-i mahkûka olduğunu anlayabildim.³⁵²
Kapının sağ tarafındaki sütûn üzerinde çiçekler arasında yukarıdan aşağı "es-Sultânu'l-Mu'azzam Mes'ûd bin Kılıç Arslan" gibi kırâ'at edilebilen kitâbenin mütekâbil satırında ya'nî aşağıdan yukarı "fî hâmisi şevvâl senete hamsin ve hamsîn ve hamsi-mi'e" ibâresi muharrer olduğu ayânen görülmekde ve suhûletle okunmakdadır. Ancak bu kitâbenin baş tarafları silik ve gâyet karışık olduğu cihetle bir türlü kırâ'ati müyesser olamadı. Bu türbenin vakfı, cüz-hânları, türbedârları ve sâ'ir ahvâl-i târîhiyyesi Mukaddime'de mezkûrdur.
Meskûkât-ı İslâmiyye Kataloğu'nda bu Sultân Mes'ûd Hân'a mensûb olarak bakır iki sikke bulunduğu görülmekdedir. Bunların târîhi ve mahall-i darbı yokdur. Fakat Dânişmendîler'in sikkeleri gibi Amasya'da darb edildikleri maznûndur. Bu sikkelerin yüz tarafında Bizantin imparatoru tarzında bir nîm tasvîr olup Katalog'da imparator Birinci Aleksis Komennus [333] meskûkâtına müşâbih olduğu meşrûh³⁵³ ve arkasında "es-Sultânu'l-Mu'azzam Mes'ûd bin Kılıç Arslan" muharrerdir.
Amasya'da medfûn olan Sultân Mes'ûd Hân'ın³⁵⁴ ikisi büyük, biri küçük olmak üzere "İzzeddîn Kılıç Arslan, Nâsıreddîn Şâhenşâh ve Gıyâseddîn Muhammed" adlı üç şehzâdesi olup hayâtında memâlik-i Selçûkiyye'yi iki büyük oğulları arasında taksîm ederek Kızılırmak'ın garb tarafını ya'nî asıl memleket-i Selçûkiyye'yi birinci şehzâdesi İzzeddîn Kılıç Arslan'a ve şark tarafını ya'nî memleket-i Dânişmendiye'yi ikinci şehzâdesi Nâsıreddîn Şâhenşâh'a teslîm etdikden sonra vefât etmekle müşârün-ileyhin vasiyyeti üzere memâlik-i Selçûkiyye iki bölük olmuşdur.
In Modern English
Sultan Mesud Han I, ruler of Amasya, is a descendant of Oguz Han, of the line of Kınık Han. As recorded in important history books and private genealogies such as Cam-ı Cem-Âyîn, Mesâlikü'l-Ebsâr, Ikdu'l-Cümân and Târîh-i Âl-i Selçûk, he is the son of Sultan İzzeddin Kılıç Arslan. Kılıç Arslan was the son of Sultan Süleyman; Süleyman the son of Kutlumuş; Kutlumuş the son of Arslan; Arslan the son of Selçuk; Selçuk the son of Togan; Togan the son of Ertuğrul; Ertuğrul the son of Sakman Han; Sakman the son of Kara Oğuz; Kara Oğuz the son of Toktemur; Toktemur the son of Göğüncek; and Göğüncek the son of Kutlu Han.
His most ancient forefather, Kutlu Han, was one of the Turkmen rulers and a very famous, influential man in the land of the Oghuz. He was also called "Kutlug, Katlu, Katlag, Katlah." The name of his son Göğüncek appears in various forms in some places, such as "Gögünci, Gergencik, Gergenci"; these must be corrupted forms of the word "Göğüncek." His son Toktemur made a name in Turkestan for his intelligence and wit; his name is also seen in corrupted forms such as "Tahtemur, Takşur."
Toktemur Han's son Kara Oğuz is called "Karagaz, Karaguz, Karguz." His son Sakman Han was a khan who was son-in-law and successor of the Turkish khan "Agayni, Agan" Han, of the Salur lineage. This name too was corrupted and written "Tîgmân, Lokmân, Yagmân." The name of his son Ertuğrul has also taken the forms "Ertugul, Ertagıl, Ertanıl." His son is "Togak," as written above. His son in turn is "Selçuk," the most ancient ancestor of all the Seljuk sultans. That Selçuk's son was Arslan Bey is certain; in some histories, however, he is written as "İsrail."
Şihâbüddevle Güdül Bey, whom Sultan Mesud Han sent to take Amasya, is the son of "Kanış, Konaş" Bey, head of the clan famous as Alka İvli (Alkalı, Halkalı), among the Turkmen tribes. When Güdül Bey took Amasya and its dependencies in the name of the said sultan, he settled with his sons and relatives around the palace of Melik Danişmend Ahmed Han. For this reason that place was called "Evlâd-ı Güdül Mahallesi" (Quarter of the Sons of Güdül), and from the year 665 [1266-67] it was called "Gök Medrese Mahallesi" (Blue Madrasa Quarter). This information is written in the Mukaddime.
When Sultan Mesud Han appointed his eldest son Kılıç Arslan as governor of Konya and made Amasya his own seat of government, he first lived in the palace that Melik Danişmend Ahmed Han had built in Amasya; when he had its surroundings rebuilt, these places took the form of a new town and it was given the name "Simre." This too is written in the Mukaddime. Later, when Yağıbasan Gazi endowed the Melik Danişmend palace and gardens in which the said sultan lived, Sultan Mesud had his own palace built in İçerişehir and moved there.
After Sultan Mesud took the Danishmendid lands, among the Danishmendid emirs Hüsâmüddevle Hasan Gazi ibn İltigin with his brother Sihâmüddevle Hüseyin Gazi, Alâüddevle Ali Gazi, the statesman (sahib-i devlet) of Melik Muhammed Gazi Bey, and Emir Bedreddin Abuk ibn Bayat ibn Anuştigin Gazi submitted. Thereupon he appointed Güdül Bey as commander-in-chief and Hüsâmüddevle Hasan Bey as statesman; he gave the emirate of Malatya to Zülkarneyn Alp Arslan Gazi Bey, son of Aynüddevle Ahmed Gazi Bey, the emir of Malatya killed in the battle of Sivas, and bestowed the emirate of Kayseri on Bedreddin Abuk Bey. This is understood from the investigations made.
Then Sultan Mesud appointed to the kadılık of Amasya a man named İmâdeddin Abdülmelik ibn Ali ibn el-Hasan el-Berkendî el-Buhârî; he also gave the shaykhship of the hânkâh he had built in the town of Simre to Sirâceddin Mahmud ibn Ali el-Hocendî. In addition he had rebuilt the towns of Zemendû and Tenusin, which the crusaders coming from Sinop had destroyed; in the town of Zemendû (Danişmendiye) he had a lofty palace built and named it "Ziyâre," and the town of Tenusin he named "Kedağra." This too is written in the Mukaddime.
In the course of this outcome for the Danishmendid lands, the Trabzon, Sinop and Kastamonu areas were partly seized by the Byzantine empire; the beys of Erzurum and Erzincan won their independence. Of the Danishmendid lands, the sanjaks of Amasya, Elbistan, Ankara, Canik, Çankırı, Çorum, Şebinkarahisar, Kayseri and Yozgat passed to Sultan Mesud. The Danishmendoğulları, Zülkarneyn Alp Arslan, emir of Malatya, and Yağıbasan Gazi, emir of Niksar, also each became an independent emir in his own area and under the protection of Sultan Mesud.
In short, the Byzantine emperor Manuel Komnenos, not content with taking Trabzon and Sinop during the period of confusion in the Danishmendid lands, set out to seize all the Danishmendid lands. Yet his Excellency Sultan Mesud Han's swift seizure of these lands foiled these intentions and secured the permanence of the Turks in Anatolia. Manuel was obliged to take the Kızılırmak, flowing from the Bafra area, as his northern border. In the year 544 [1149-50] he wished to seize the Canik region with a military unit sent under the command of his nephew Andronikus; but thanks to Sultan Mesud's patronage and valor this unit too was routed, and the district of Giresun became the eastern border.
Thus the Seljuk Sultan Mesud protected the eastern and northern sides of the Anatolian peninsula, and his son Sultan Kılıç Arslan, governor of Konya, protected the western side, from the attacks of the Greeks and the crusader columns; he reigned as sultan for seventeen years in Amasya and forty-five in total. He died in Amasya on the fifth day of Şevval in the year 555. He was buried in his lofty tomb, seen within Amasya, south of the cemetery that belongs to the town of Simre and is known today as Nârlı Bahçe.
The death of the said sultan is given in various histories as the years 551, 555 and 558. Although I had examined and researched his tomb more than ten times, I had not come across an inscription. When I examined the tomb again in the year 1328, I saw reliefs of flowers on the lower parts, close to the ground and partly buried in the earth, of the stone walls built like stone columns on both sides of the tomb door. These flowers were ornaments facing each other and interlaced, with other flowers set between them. Among them I was able to make out that there was an inscription written in Kufic script, extremely difficult to read, carved into the stone.
On the column to the right of the door, among the flowers, the inscription can be read from top to bottom as "es-Sultânü'l-Mu'azzam Mes'ûd bin Kılıç Arslan"; on the corresponding line of the inscription, that is, from bottom to top, the text "fî hâmisi şevvâl senete hamsin ve hamsîn ve hamsi-mi'e" [an Arabic text meaning "on the fifth of Şevval in the year five hundred and fifty-five"] is visible to the eye and is easily read. But since the beginning parts of the inscription are worn and very confused, they could not be read at all. The endowment of this tomb, its Qur'an reciters, its custodians and its other historical circumstances are written in the Mukaddime.
In the Meskûkât-ı İslâmiyye Kataloğu two copper coins are seen as belonging to this Sultan Mesud Han. They have neither a date nor a mint place; but like the coins of the Danishmendids they are thought to have been struck in Amasya. On the obverse of these coins there is a half figure in the manner of a Byzantine emperor. The catalogue states that this resembles the coins of the emperor Alexios I Komnenos; on the reverse is written "es-Sultânü'l-Mu'azzam Mes'ûd bin Kılıç Arslan."
Sultan Mesud Han, who is buried in Amasya, had three sons, two older and one younger: "İzzeddin Kılıç Arslan, Nâsıreddin Şâhenşâh and Gıyâseddin Muhammed." During his lifetime the sultan divided the Seljuk lands between his two elder sons: he gave the west bank of the Kızılırmak, that is, the actual Seljuk land, to his first son İzzeddin Kılıç Arslan, and the east bank, that is, the Danishmendid land, to his second son Nâsıreddin Şâhenşâh. When he died, the Seljuk land became two parts in accordance with his bequest.
Notes and Research
Old Words in the Text
- ahfâd: descendants, later generations of a lineage
- cedd-i a'lâ: most ancient ancestor
- mezkûr, mestûr, mukayyed: mentioned, written, recorded
- müşârün-ileyh, mûmâ-ileyh: the person named, mentioned above
- nasb etmek: to appoint
- ittihâz etmek: to adopt, to make one's own
- hânkâh: a lodge-like building where dervishes stayed and worship and instruction took place
- meşîhat: shaykhship
- cüz-hân: the official who reads sections (cüz) of the Qur'an in tombs and mosques
- meskûkât: coins, money
- mahkûk: carved into stone
- hat-ı Kûfî: the angular, stark-lined old Arabic script
- irtihâl-i dâr-ı bekâ: death; migrating to the abode of eternity
- tecdîden i'mâr: to rebuild, to repair and make flourishing again
- münhezim: routed
Mesud's Sultanate and the Danishmendids
Mesud I was the sultan at the head of the Anatolian Seljuk State from 1116 until his death; he came to the throne with the support of his father-in-law, the Danishmendid Emir Gazi. When the dynasty split into three branches upon the death of the Danishmendid Melik Muhammed (1142-43), Mesud took advantage of this. He protected his son-in-law Zünnûn, melik of Kayseri; he defeated Yağıbasan, melik of Sivas, and entered Sivas, and made his younger son Şâhinşah governor of Ankara, Çankırı and Kastamonu. The sources also write that the sultan marched on Malatya several times and took the Elbistan area and gave it to his son Kılıç Arslan. What Hüsameddin briefly calls "the passing of the Danishmendid lands to Sultan Mesud" appears in the sources as separate marches on Sivas, Malatya and Elbistan.
Year of Death and Place of the Tomb
Hüsameddin ties Mesud's death to the fifth day of Şevval in the year 555 and places his tomb in Amasya, south of a cemetery. Today's encyclopedic research, however, gives the death as 550 (1155) and notes that some accounts say 551 (1156). According to the same source the sultan's body was buried in the tomb in the courtyard of the Alâeddin Mosque in Konya, and the rumor that his tomb is near Amasya is not correct. Hüsameddin's saying that he read the inscription is noteworthy; but the editor of the book records in a footnote that Uzunçarşılı reports that no such inscription exists. On the question of Mesud's burial place Hüsameddin's account therefore conflicts with today's research; it should be treated as a local record.
Simre, the Hânkâh and Gök Medrese Quarter
That he had a settlement called Simre founded in Amasya and appointed Sirâceddin Mahmud ibn Ali el-Hocendî as shaykh of the Hankâh-ı Mesûdiyye he built there is also written in today's research on Amasya; a journal article adds that Alâeddin Keykubad I also appointed Tâceddin Ebü'l-Vefâ el-Hârezmî to the shaykhship of the hânkâh. The name "Gök Medrese Mahallesi," on the other hand, comes from the Gök Medrese built in 1267 by Seyfeddin Torumtay, governor of Amasya; the blue-glazed bricks on the octagonal tomb drum gave the building this name. Hüsameddin's writing that this quarter name began from 665 (1266-67) agrees with the date of the building. The building stands today in Amasya and is a complex made up of a mosque, a madrasa and a tomb.
On the Genealogical Chain
Hüsameddin lists at length the chain that takes the lineage back to Kutlu Han and the corrupted spellings of the names. The meanings he gives in footnotes (such as that Selçuk means "the pointed iron at the tip of arrows" and Ertuğrul "a male bird of the falcon kind") are his own dictionary interpretations; the reader should treat them not as established fact but as the author's claim. No independent source was found for the links of the genealogical chain reaching so far back.
The Name Simre
In a footnote Hüsameddin writes that he later learned that "Simre" meant, in Old Turkish, the granary for the tithe (produce taken as tax). No other source was found to verify this.
Bibliography
Primary sources
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, vol. 2, p. 332–334. amasya.bel.tr
Academic studies
Official sources