Târîhlerde bu Altıncı Mihridâd'a "Ürket" lakabını verdikleri hâlde ne ma'nâyı kasd etdiklerini bilemiyorum. Yunânîler bunu "Overket" şeklinde zabt edib Yunânî olduğunu iddi'â ediyorlar. Fakat bu kelime, o zamân Pon kıt'asında meskûn olan Tûrânîler'e nisbet olunduğu takdîrde "Üreket" olmalıdır. Üreket, bizim "Örekeli" dediğimiz olup recûliyyeti olmayanlara denir. [164]
Altıncı Mihridâd, evâhir-i hükûmetinde Amasya'dan Sinop'a nakl-i ikâmet ve orayı merkez-i hükûmet ittihâz ederek oğlu Yedinci Mihridâd'ı Amasya vâlîsi olarak bırakmış idi. Fakat akvâm-ı mütecâvirenin muhâcemâtı, kendisini eski makarr-ı hükûmetine i'âde etmekle vefâtında cesedi Amasya'da mağaralardan birine defn edildi.
Yedinci Mihridâd, altıncısının oğlu olup hicret-i seniyyeden 745 sene mukaddem Amasya hükümdârı oldu. Pon hükûmeti tahtına müz'ic bir buhrân içinde oturduğu hâlde muhâcimlerin mezâliminden bîzâr olan Îrânîler'den ve Tûrânîler'den mürekkeb bir fedâkâr ordu teşkîl ederek müttefikleri mülkünden def' ve tard eyledi.
Bâlâda işâret edildiği üzere Romalılar Asya'da ibtidâ şimdiki Aydın kıt'asını alıp tedrîcen Kızılırmak vâdîsine kadar indikleri ve Anadolu hükûmât-ı sagîresini düşündürmeğe başlamış olmakla Yedinci Mihridâd, bu endîşeden istifâde ederek Ermeni kralı Erşek'i kendisine takrîb etmeğe çalışıyordu. Romalılar da Kapadokya hükümdârı Yedinci Aryarat'ı kendilerine celb edib aralarına girmekle Ponistân'ı, Ermenistân'ı tehdîd etmekde idiler.
Binâ'en-aleyh Ponlular ile Ermenîler'in menâfi'-i hayâtiyyesi müşterek olduğu ta'ayyün etmekle her iki millet ittifâk ederek Romalılar'a karşı müttefikâne hareket etmeğe mecbûr oldular. Bu esnâda ya'nî kable'l-hicre 736'da Ermeni kralı Erşek vefât etmekle yerine oğlu Erdaşis Urfa hükümdârı [165] olup, mu'ahharan kızını Amasya hükümdârı yedinci Mihridâd'a vermekle sâbık ittifâkı tahkîm eyledi.
Amasya hükümdârı Yedinci Mihridâd gâyet cesûr, bahâdır, şecâ'atde emsâli nâdir bir kimse olduğu meşhûr olup Erdaşis ile ittifâkını ve hudûdunu te'mîn etdikden sonra İbarya (Gürcistân) üzerine azîmetle oraları istîlâ ve ba'dehû şimâle dönüp Paflagonya (Kastamonu) ve Galatya (Ankara), Kangırı²⁸⁶ vilâyetlerini zabt ederek Karadeniz Ereğlisi civârında Amasra kalesini binâ eyledi.
Ba'dehû kable'l-hicre 714'de pederinin intikâmını almak üzere Kapadokya hükümdârı Aryarat ile harb ve galebe edib Aryarat'ı â'ilesiyle beraber itlâf ve Kapadokya kıt'asını tamâmiyle istîlâ ederek eski Tugâyitler'in hükm etdiği yerleri zamîme-i memâlik etmekle Pon ve Kapadokya kıt'alarını üçüncü def'a birleşdirmiş oldu.
Ba'dehû Firikya (Kütahya) kıt'asını da istîlâ edib kable'l-hicre 711'de kayınpederi Ermeni kralı Erdaşis'e Silifkiye devleti aleyhinde mu'âvenet-i askeriyyede bulunarak seferden avdet ederken kral Erdeşis asker elinde maktûl olmakla oğlu Dikrân Ermeni kralı oldu.
Fakat bâlâda işâret edildiği üzere Romalılar, Küçük Asya'daki ufak [166] hükûmetleri ref' ederek Asya fütûhâtını tevsî'e çalışıyor, Pon hükümdârıyla Erşkiya'nın Anadolu'da ibrâz-ı kudret etmeleri, Romalılar'ın nazar-ı dikkatlerini Asya'ya celb ediyordu. Binâ'en-aleyh Yedinci Mihridâd'ın Firikya'yı ve Kapadokya'yı istîlâ etmesi, Roma'da ehemmiyetle telakkî edilmekde idi.
Bununla beraber Amasya hükümdârı Yedinci Mihridâd, kayınbirâderinin gönderdiği kuvve-i mu'âvene ile Firikya'yı geçip Çanakkale boğazına kadar geldi. Romalılar'ın altmış kadar gemilerini zabt edib içindeki esîrlerin hepsini öldürmesi, Romalılar'ı fevkalâde igzâb eylediği hâlde Yedinci Mihridâd, Trakya kıt'asını tehdîd ediyordu.
Binâ'en-aleyh Romalılar, kable'l-hicre 696'da büyük bir ordu tertîb ederek Yedinci Mihridâd ile Dikrân aleyhinde i'zâm ve Küçük Asya'nın tamâmiyle teshîr edilmesine azm etdiler. Mihridâd ile Dikrân dahi Küçük Asya'da meskûn olan akvâm-ı muhtelifeyi tevhîd ederek tertîb etdikleri büyük bir ordu ile Romalılar'a karşı harbe karar verdiler. Romalılar münhezim olarak bu harbi gâ'ib etdikleri cihetle Yedinci Mihridâd Avrupa'ya geçip Üsküb'e kadar Trakya ve Makedonya kıt'alarını zabt ve istîlâ eyledi. Ya'nî gâyet fedâkâr ve muntazam olan ufak bir ordunun, şöhretlerine mağrûr olan büyük devletleri bile makhûr edeceğini anlatdı.
Yedinci Mihridâd'ın bu galebesi Romalılar'a karşı dördüncü def'a olmak [167] üzere ihrâz edildiğini yazıyorlar. Çünkü Mihridâd küçüklüğünden beri nefsini meşakkatlere ve azar azar zehir içerek mi'desini zehre alışdırıp gâyet fedâkâr ve cesûr bir asker olmuş idi. Ma'iyyetinde bulunan askerlerin kısm-ı a'zamı Tûrânî ve bir kısmı Îrânî, diğeri de ücretli Gulat (Galat) olup gâyet fedâkâr ve Kapadokya vâlîliğine nasb eylediği Erhilaus (Erkil) ile Amasya kalesi muhâfızı olup "Dizutâr, Dizdâr" demekle meşhûr olan İlis (İli) dahi Tûrânî ve cesûr birer kumandân idiler.
Yedinci Mihridâd'ın bu galebesi Romalılar'a pek ziyâde te'sîr etmekle kable'l-hicre 694'de Roma kumandanlarından meşhûr general Lüküllüs başkumandân ta'yîn ve ma'iyyetine asâkir-i külliye terfîk olunarak Asya'ya i'zâm olundu. Yedinci Mihridâd bunu istihbâr edib Çanakkale boğazını sedd etmek istediyse de esnâ-yı muhârebede gemileri yandığı cihetle güç hâl ile Karadeniz Ereğlisi'ne çıkıp müdâfa'a tedâfu'âtına çalışdı.
Lüküllüs, kemâl-i muvaffakiyetle boğazı geçip Bitinya (Bursa) ve Galatya (Ankara) kıt'alarını çiğneyerek Pon kıt'asına gireceği esnâda Yedinci Mihridâd'ın kanlı bir mukâbelesine tesâdüf etdi. Yedinci Mihridâd bu harbi dahi gâ'ib ederek münhezimen firâr eylediği cihetle Lüküllüs ibtidâ Sinop'u ba'dehû Amisus ya'nî (Sanisun, Samisun) Samsun şehrini muhâsara eyledi.
Yedinci Mihridâd haremi ve hemşîresi olan Laodiki'nin ikâmet eylediği Likos nehri üzerinde vâki' Galatik kalesine [168] gelip üçüncü mukâbele tedârikâtını ikmâle çalışıyor, Mihridâd burada kırk bin piyâde ve beş bin süvârî cem' ederek Lüküllüs'ün harekâtını ta'kîb ediyordu.
Likos Nehri, şimdiki Tersakan dediğimiz çay olmalıdır. Amasya hükümdârı İlik (İli) Hân zamânında icrâ edildiği münâsebetle ibtidâ İlik Nehri denmiş, ba'dehû Roma tasarrufâtına girip İlikos, ba'dehû tahfîf olunarak Likos tesmiye edilmiş olduğu maznûndur. Mu'ahharan Mukaddime'de beyân edildiği üzere "İstifonos" nâmı verilmişdir.
Galatik kalesi dahi bu nehrin mecrâsı olan Lâdik Gölü'nün üzerinde olup el-yevm harâbesi müşâhede olunmakdadır. Bu kale civârında zuhûr eden gâyet zarîf ve sanâyi'-i nefîseyi hâvî taş direklere bakılırsa burada ve havâlîsinde pek çok âsâr-ı atîkanın medfûn olduğu anlaşılır. Bu mevki'de Amasya vâlîsi bulunduğu zamân Sultân Bâyezîd Hân-ı Sânî ve şehzâdesi Sultân Ahmed, bir sarây-ı âlî binâ ve bahçe inşâ etdirip yaz mevsimlerinde ikâmet etmişler idi. Galatik, "Gulat İli" demek olup Tûrânîler'den eski Gulatlar'ın meskeni olduğu anlaşılır.
Samsun'u muhâsara eden Lüküllüs, Yedinci Mihridâd'ın daha ziyâde kuvve-i askeriyye tedârik etmesine mahal bırakmamak için muhâsara umûrunu general Murena'ya bırakıp Galatik üzerine gelirken Yedinci Mihridâd üçüncü def'a mukâbele eylediyse de yine mağlûb olup Galatik Şehri'ne kapandı. [169]
Lüküllüs, Galatik Şehri'ni son derece muhâsara ve tazyîk eylediği esnâda müdâfa'adan aczini idrâk eden Mihridâd, bir gece firâr edib Amasya Kalesine ilticâ ve tahassün etdikden sonra Lüküllüs Galatik Kalesini ve şehrini alıp fenâ hâlde tahrîb ederek Amasya Şehri'ne hareket eyledi.
Amasya'nın şimâl boğazı olan Arhunidis (Argunit) boğazı önünde bulunan Argun kalesi, Lüküllüs'ün şiddetli hücûmunu def' edemediği cihetle yol göstermeğe mecbûr oldu. Amasya muhâfızı olan Dizutâr (Dizdâr) İlis dahi koca bir orduya karşı koyamayacağını idrâk etmekle şehri tahrîbden kurtarmak için sulhen Harşene kalesini teslîm eylediği esnâda Yedinci Mihridâd, kayın birâderi Dikrân'ın yanına gitdi.
Roma ser-askeri Lüküllüs kable'l-hicre 693 evâ'ilinde muhteşem bir alây ile şimâl boğazından Amasya şehrine girip şimdiki "Bahçeler İçi" demekle meşhûr olan bahçelerin şimâlinde kâ'in ve el-yevm "Gülüs" nâmıyla iştihâr eden çayırlığa nüzûl etdi.
Roma askeri çapulculuğa pek ziyâde hâhişger oldukları münâsebetle Amasya şehri tahrîbden masûn olduysa da fenâ hâlde yağmaya ma'rûz oldu. Romalılar Samsun'dan Amasya'ya kadar çekdikleri meşakkatlerin acılarını çıkarmak için şerâ'it-i teslîmiyyeyi hiçe sayarak her şenâ'eti irtikâb etdiler. [170]
Çünkü fezâ'il-i insâniyyeden mahrûm olan insânlar için şerâ'it ancak kuvvetle kâ'im olan hasa'isden ibâretdir. Kuvvetin zevâlinde şerâ'itin ehemmiyeti yokdur. Lüküllüs, bu sûretle Amasya'da bir müddet kalıp Yedinci Mihridâd'ın kendisine teslîm edilmesini Dikrân'a teklîf eyledikde Dikrân muvâfakat etmediği hâlde yüz bin asker tedârik ederek Mihridâd'a terfîk ve Pon kıt'asına i'zâm eylediği gibi kendisi dahi kuvve-i mevcûdesini alıp Mihridâd'ı takviye eyledi.
Lüküllüs bu tedârikât-ı askeriyyeyi istihbâr ederek asâkir-i külliye celb ve cem' edib Amasya'dan hareketle Diyârbekir'e doğru gitdi. Yedinci Mihridâd ma'iyyet-i mevcûdesiyle Lüküllüs'ü karşılayıp dördüncü def'a çarpışdıysa da yine muvaffak olamayıp "İdes" nâmıyla müsemmâ olduğu hâlde Ermeniler tarafından "Erdeş" tesmiye edilen Urfa şehrine sığındı.
Lüküllüs bundan sonra Diyârbekir'i muhâsara ve tazyîk edib Dikrân son dereceye kadar müdâfa'a eylediyse de galebe edemediği cihetle münhezimen firâr eylediğini müte'âkib Lüküllüs Diyârbekir'i zabt etdiği gibi Dikrân'ın merkez-i hükûmeti olan Nusaybin üzerine yürüyüp Dikrân'ın orada bulunan birâderini de kaçırdı, şehri de aldı.
Fakat şu vukû'âtı müte'âkib Dikrân bir tarafdan ve Pon hükümdârı Yedinci Mihridâd diğer tarafdan bir kuvve-i kâfiye cem' ederek Lüküllüs'ün yorgun askeri üzerine şiddetli hücûm icrâsıyla harben galebe etmeleri [171] telâfî-i mâ-fâta sebeb oldu.
Dikrân, kendi memâlikini kurtardığı gibi Yedinci Mihridâd dahi gelip Pon kıt'asına bilâ-müşkilât girdi. Amasya'da tedârikât-ı askeriyyesini ikmâle çalışdı.
Romalılar bu mağlûbiyeti ta'mîr için ikinci bir ordu tertîb ve Roma kumândânlarından meşhûr Pompeyüs nâmında bir generali ser-asker nasb ederek Küçük Asya'ya ikinci def'a i'zâm ve Anadolu kıt'asını istîlâya kıyâm etdiler.
Roma ser-askeri Pompe, serî' bir sûretde hareket ederek Firikya ve Galatya üzerinden Pon kıt'asına girdi, Yedinci Mihridâd'ı harben mağlûb edib askerini dağıtdı. Geldiklan ovasında ufak bir mukâvemete tesâdüf eylediyse de bunu da ber-taraf edib Yedinci Mihridâd'ın tahassun eylediği Amasya kalesini muhâsara etdi.
Kable'l-hicre 691'de Pompe, Amasya'yı şedîden muhâsara ve tazyîk eylediği hâlde Mihridâd dahi o nisbette müdâfa'a ediyordu. Fakat muhâsaranın şiddeti müdâfa'ayı gayr-i mümkün bir hâle getirmiş olduğu cihetle Yedinci Mihridâd bi'z-zarûre hemşîrelerini habs eylediği Harsân (Niksâr) kalesine firâr ve tahassun eyledikde, Amasya şehri ve kalesi Pompeyüs'e arz-ı teslîmiyyet eyledi.
Pompe, Amasya kalesine muzafferen girdikden sonra aşağı kaleyi ya'nî şimdiki İçerişehir'in surlarını ve yukarı kaleyi yıkdırıp hâk ile yeksân, üstündeki sarâyı fenâ hâlde vîrân ve pek çok halkı katliâm ederek [172] fenâ bir gâlib için medeniyyet, teskîn-i intikâma kadar her şenâ'eti irtikâba cesâret demek olduğunu i'lân etmiş oldu.
Ba'dehû Pompe, vîrân eylediği Amasya'dan askerini kaldırıp Mihridâd'ı tutmak için Niksâr'a gitdi. Niksâr, kadîmen put-perest olan râhiblerin yatağı olarak bunların nazarında mukaddes bir şehir olduğu cihetle Pompe, buraya bilâ-mukâvemet girmezden evvel Mihridâd, Kafkasya'ya geçdi. Binâ'en-aleyh Pompe Harsân'a ya'nî Niksâr'a bir şey yapmadı. Yalnız adını değişdirip "Diyos Polis (Tanrı İli)" tesmiye eyledi.
Pompe, Niksâr'dan kalkıp Ermeni kralı Dikrân üzerine gitdi. Kemâl-i enâniyetle ve büyükçe bir kuvvetle Pompe'yi Diyârbekir önünde karşılayıp harb eylediyse de mağlûb olarak kemâl-i zilletle Pompe'ye dehâlet ve memleketin kısm-ı şarkîsini tamâmiyle verip Urfa livâsında bekâsını te'mîne gayret etdi.
Fakat Yedinci Mihridâd, Kafkasya'da İbârîler'den, İroniler'den, Kabartaylar'dan ve sâ'ir kabâ'il-i Tûrâniyye'den bir ordu tertîb ederek döndü. Kemâl-i muvaffakiyetle hükümdârı olduğu Pon kıt'asını tahlîs edib pây-ı tahtı olan Amasya şehrine kable'l-hicre 690'da avdet ederek tedârikât-ı askeriyyesini ikmâle çalışdı.
Fakat Yedinci Mihridâd, Pompe'nin Amasya'da yapdığı tahrîbâta bakıyor, katliâmından dolayı duyduğu acı ciğerini yakıyordu. Binâ'en-aleyh bunun intikâmını çıkarmak için Pon kıt'asında meskûn olan yüz bin kadar Romalılar'ı ve tarafdârı olanları katliâm ederek hissetdiği [173] acıları teskîne gayret ediyordu.
Bu esnâda Roma devleti, kumandânlardan Silla ve Sezâr'ın istirkâbıyla fevkalâde karışık ve gâyet meşgûl olduğu münâsebetle hârice karşı sulha muhtâc idi. Yedinci Mihridâd ile muvakkaten bir mu'âhade-i sulhiyye akdini tensîb ederek Pon kıt'asına bir hey'et-i sefâret gönderdiler.
Ancak bu mu'âhede-i sulhiyyeyi ihzâr için Yedinci Mihridâd'a gönderilen Roma sefîrleri, Romalılar'ın katliâmından dolayı ba'zı tekâlîf-i müz'ice der-miyân etmelerine Mihridâd son derece hiddet edib sefîrleri Amasya'da şimdiki Meydân Köprüsü karşısında kâ'in mağarada habs eylediğini, mağaranın üzerinde görülen yazıların nâtık olduğu söylenmekdedir.
Hulâsa Yedinci Mihridâd, aldığı büyük bir kuvve-i askeriyye ile kable'l-hicre 688'de Karadeniz'in şimâlinde Rûmeli kıt'asına girip Trakya ve Makedonya kıt'alarını istîlâ ederek İtalya'ya cebren girdikden sonra Roma’ya doğru hareket ve Romalılar'a ilkâ-yı dehşet eyledi.
Yedinci Mihridâd, Romalılar'ın teklîf eylediği sulhu redd ederek bir hiss-i intikâm ile Roma'ya hücûm edeceği esnâda oğlu Farnâk pederine karşı ihânet ve orduyu kendi tarafına celb edib sulh-ı mezkûru kabûle niyyet ve pederini hal'a azm ederek isyân eyledi.
Yedinci Mihridâd, kendi oğlunun bu hâ'inâne hareket-i şenî'asından pek ziyâde müte'essir olduğu cihetle hükûmetinin elli yedinci senesinde kendisini [174] düşmanlarının eyâdî-i hakâretlerinde görmemek için emr eylediği bir nefere katl etdirmişdir.
Üçüncü Farnâk, Yedinci Mihridâd'ın âsî oğlu olup pederinin vefâtını müte'âkib kable'l-hicre 688'de Pon hükümdârı oldukdan sonra pederinin cenâzesini mûmya edib Roma serdârı Pompe'ye takdîm ve teklîf edilen sulhu kabûl eylediğini iş'âr eyledi.
Pompe, Farnâk'ın bu denâ'etinden memnûn olmayıp büyük bir hürmetle cenâze alâyı tertîb ederek Mihridâd'ın cesedini defn etdirdi. Ba'dehû Farnâk ile Pompe arasında mu'âhede-i sulhiyye tekarrür etdiği cihetle Üçüncü Farnâk ordusunu Avrupa'dan kaldırıp pây-ı tahtı olan Amasya'ya avdet ve Pon tahtına resm-i cülûsunu icrâ etdi.
Roma devleti, Üçüncü Farnâk'ın bu vaz'-ı mühînânesini takbîh ederek mûmâ-ileyhi derece-i i'tibârdan iskât etdikleri münâsebetle Pon kıt'asına gelen Romalılar'ın tahakkümü günden güne tezâyüd ediyor, Farnâk'ın şeref-i hükûmeti, haysiyyet-i hükümdârîsi bunların tegallübât-ı mütemâdiyesiyle zâ'il oluyor idi.
Üçüncü Farnâk, Romalılar'ın kibir ve azametini, gurûr ve sefâhetlerini tahammül etmeğe gayr-i muktedir bir hâle geldiği cihetle hükûmetinin dokuzuncu sâlinde pederinin Romalılar'a gösterdiği celâdeti numûne ittihâz ederek Roma devletini tanımadı. Mükemmel bir ordu tertîb ederek Roma'ya karşı harbi [175] göze aldırmış, Romalılar'ın münâsebetsizliklerine bir nihâyet vermiş idi.
Fakat Romalılar'ın kuvve-i kâhiresine karşı koyabilecek bir müttefik edinmek için Îrân devletine mürâca'at ve teklîf etdiği ittifâkı Îrânîler ve Ermenîler kabûl etmekle mevki'ini tahkîm edib mülkünü tevsî'a kıyâm ve Romalılar'ı ta'cîze ikdâm etmekde idi.
Bu esnâda Romalılar'ın teşevvüşât-ı dâhiliyyesi, hârice karşı asker sevkini işkâl etdiği cihetle Farnâk'ın bu isyânından Romalılar bir müddet igmâz-ı ayn etmeğe mecbûr olmuşlar idi. Nihâyet Roma teşevvüşâtı ber-taraf olmakla beraber Îrân'ın ihtilâlât-ı dâhiliyyesi tevessu' ederek Îrân şâhı Üçüncü Mihridâd maktûl ve Üçüncü Ferhâd'ın oğlu Hürmüz Îrân hükümdârı oldu.
Roma devleti, tâm fırsat zamânının hulûl etdiğine zâhib olarak Asya'ya kumândân Karazus'un idâresi altında büyük bir ordu gönderdi. Bunu haber alan Îrân, Pon ve Ermenî hükûmât-ı müttefikası dahi kuvvetlerini ihzâr edib Fırât ile Dicle arasında tarafeyn orduları karşılaşdı.
Roma serdârı Karazus'un kemâl-i gurûr ile idâre eylediği Roma askeri, kable'l-hicre 675'de hükûmât-ı müttefikanın fedâkâr askerlerine karşı rezîlâne bir sûretde münhezim, aralıkda Karazus dahi [176] mün'adim olduğu meşhûr olup bu vak'a "Harrân Muhârebesi" demekle şöhret almışdır.
Karazus'un bu inhizâmından Îrân ve Ermeni hükûmetleri gibi Pon hükümdârı Üçüncü Farnâk dahi pek çok istifâde edib mukaddemâ elinden çıkan bilâdın kısm-ı a'zamını aldı, büyük Mihridâd'ın hâ'iz olduğu nüfûz-ı hükûmeti bir derece i'âde edebilmiş oldu.
Lâkin Farnâk'ın nüfûzu tezâyüd etdikçe mezâlim ve seyyi'âtı artıp kibir ve gurûru, kendi ümerâsını dil-gîr ve mezâlimi de bi'l-hâssa Tûrânîler'e te'sîr ediyordu. Zamân-ı aczinde kendisine karşı izhâr-ı cesâret edenleri i'dâm ve te'dîb etmeğe başladığı cihetle halkın emniyyetini kendisinden selb etmekde idi.
Diğer tarafdan sît-i iktidârı âfâkı tutan Roma imparatoru Sezar, Pon kıt'asının şu ahvâl-i dâhiliyyesinden istifâde ederek Tûrân beylerini kendisine celb ve istimâle etmekle Farnâk'ın Tûrânîler sâyesinde kazandığı nüfûzunu selb ve izâle etmeğe çalışıyordu.
Nihâyet Roma imparatoru Sezâr rakîb-i ikbâli olan Pompe'yi ta'kîb ederek ma'iyyet-i askeriyyesiyle Mısır'a gelip ahvâlini tanzîm etdikden sonra Asya'ya geçdi. Tûrânîler'in muzâharetinden mahrûm olan Pon hükümdârı Üçüncü Farnâk, Sezar'ı Kapadokya'da karşılayıp harbe girişdi. Ufak bir müsâdemeden sonra mağlûb olarak hükûmetinin on dokuzuncu yılında maktûl oldu. [177]
Roma imparatoru Sezar, Üçüncü Farnâk'ı ber-taraf etdikden sonra Pon kıt'asını ya'nî Sivas ve Trabzon vilâyetlerini ve Çorum ile Yozgat sancaklarını, mukaddemen Amasya muhâfızı olan Dizotar'a, Kapadokya kıt'asını vâlîsi olan Arhilaus'a ve Pon kıt'asının kısm-ı şarkîsini ya'nî Erzurum vilâyetini de vâlîsi bulunan Polemon'a verip her birinin istiklâlini tasdîk ederek Roma devletinin himâyesi altında üç hükûmet teşkîl eyledi, ya'nî Amasya'da Mihridâdlar'ın hükûmetine hitâm verdi.
Bu Farnâklar'ın, Mihridâdlar'ın Amasya'da hükûmet etdiklerini gösteren âsâr-ı târîhiyye pek çok olup bir kısmı hâlâ müşâhede olunmakdadır. Ez-cümle her Amasyalı'nın her sâat gözü önünde eski taş mağaralar, kârgîr kaleler, sarâylar, köprüler bu hükümdârların zamânlarını ihtâr etmekdedir.
Şimdiye kadar Amasya'ya gelen Avrupa seyyâhları bunları tedkîk ederek Mihridâdlar'ın zamânına âid olduğunu müttefikan beyân ediyorlar. Bu müdekkik seyyâhlardan olup "Galâtî ve Ferîzî Kıt'alarının Keşfi" nâm eserin mü'ellifi olan Fransız müverrihlerinden Jorj Perro Amasya'ya gelip bunları tedkîk etdikden sonra şu ma'lûmatı veriyor:
"İstrabon, Amasya hakkında diyor ki: "Bizim şehrimiz büyük ve dört boğaz içindedir ki buradan İris (Yeşilırmak) geçer. Bu Amasya, hem şehir ve hem kale olacak bir mevki'e mâlikdir, kayaları dikdir. Bu kayalarımızın tam yukarısında krallarımızın sarâyları ve mezârları vardır. [178]
Bu binâlar hârikulâde güzel ve inşâ'ât-ı fenniyyeye muvâfık bir sûretde yapılmışdır. Tepelere giden yalnız bir dar yol olup kalede su kuyuları vardır ki muhâsara zamânında hiçbir vakit orada bulunan asker güçlük ve susuzluk çekmez. Amasya'da birkaç köprü vardır ki ba'zıları şehrin dışarısında bulunan köyleri buraya rabt eder."
Perro diyor ki: "Şu gördüğümüz mezârlar, tâm İstrabon'un îzâh etdiği mezârlardır ki buna şübhe edilemez. Fakat İstrabon, burada bir kralın sarâyı olduğunu da yazıyor. Bugün o sarâyı biz göremiyoruz, ancak buralarda ya'nî el-yevm "Düldül Ayağı" denilen yerin üzerinde görülen kârgîr binâlar o sarâyın harâbesi olmak ihtimâli pek kavîdir.²⁸⁷
Çünkü kale için pek dar ve yüksek olduğu hâlde sarây için pek güzel bir yerdir. Hâlbuki orada bizim gördüğümüze göre bir yol şehir ile dâ'imâ irtibâtını muhâfaza edegelmişdir. Bu sarâyı yapan krallar kimdir? Buna dâ'ir hiçbir işâret yokdur.
Fakat İstrabon, mağaraların sûret-i kat'iyyede krallar mezârı olduğunu beyân ediyor, biz de inanmak mecbûriyetindeyiz. Şurası doğrudur ki, burada Mihridâd'ın â'ilesi hükûmet etmişdir. Diğer tarafdan o büyük Mihridâd'ın vefâtından elli altmış sene sonra bu mezârlar hakkında mevcûd olan vesâ'ik-i târîhiyye, sarây ve mezârların o â'ileye mensûb olduğunu isbât eder. [179] Sıra üzerine görülen beş mezâr, Mihridâd'dan evvel gelen kralların mezârı olmalıdır. Diğer mezârlar dahi vardır.
Aynalı Mağara'ya gelince, Jorj Perro diyor ki: "Civârında Ziyâre karyesinin nâmı gâlibâ bu mezârın çok ziyâret edilmesinden nâşî tesmiye edilmişdir.²⁸⁸ Bu mağaranın orta penceresi üzerinde iki satır yazı olup üst tarafı mükemmel okunduğu hâlde alt tarafı silinmişdir.
Jorj Perro, alt tarafın silinmesi esbâbını şöyle nakl ediyor: "Ata binmiş olan bir Türk, oradan geçerken mağara önünde hayvânı yere düşmüş, mağara içinde şeytân olduğunu i'tikâd eden o Türk hiddetinden o yazıyı ya'nî alt satırını silmiş ve üst satırı yüksek olduğu münâsebetle erişemediğinden silememişdir".²⁸⁹
Jorj Perro, bu mağara hakkında Amasya'yı ziyâret eden Mortman [180] ve Papas Buri gibi müsteşriklerin efkârını nakl etdikden sonra diyor ki: "Ezmine-i kadîmede Komena, Komenât'da bulunan büyük râhiblerden gâyet müteneffiz ve krallar kadar iktidâra mâlik olan birinin İrisâttayis'in mezârı olduğu şübhesizdir."
Çünkü İstrabon'un naklinden ma'lûm olduğu üzere o asırlarda bu memleketin en büyük adamları Zila'da ve Komena'da bulunan râhibler idi. Bu râhiblerden Amasya'da doğmuş olan Darilus pek meşhûr olup Filitr'in oğlu ve İstrabon'un akrabâsından idi. Bu Aynalı Mağara'nın aşağı tarafında görülen ufak bir mağara â'ile-i hükümdârîye mensûb Pifodor nâmında bir kadının mezârıdır.
Tabakâtu'l-Hükemâ'da mestûr olduğu üzere hükemâ-yı kadîmeden coğrâfî-i meşhûr Amasyalı İstrabon, bir Â'ile-i Berberiyye'den (Â'ile-i Bâriye'den olacak) tevellüd edib ibtidâ Nikiyye'de Aristo etbâ'ından Aristudimos nâm hakîmden fesâhat ve edebiyâtı, hikmet ve mantıkı ahz ve telakkî ederek meşşâ'iyyûn mesleğini ihtiyâr etmişdi.
Ba'dehû Amisos'da hakîm-i meşhûr Tiraniyon ile sohbet ve ondan riyâzât ve gramatiki ahz ederek işrâkiyyûn mesleğini kabûl etmiş; ba'dehû İskenderiyye, Tarsûs, Silifke şehirlerinde hikmet tedrîs edib mu'ahharan ahvâl-i araziyyeyi tedkîke ve târîhe merâk ederek seyâhata çıkmışdı.
İbtidâ Asyâ-yı Sugrâ'yı geşt ü güzâr edib sonra Lidya, Mısır, Sûriye, İgrikiye, Makedonya, Roma, İtalya, Lidonya, Galya ve Afrika [181] kıt'alarında seyâhat ve kürre-i arzın tûl ve arzını tedkîk ve ikmâl-i seyâhatle Roma'da ikâmet etmişdir.
Gezdiği yerlerin ahvâl-i târîhiyye ve coğrâfiyyesi hakkında iki eser-i mühim te'lîf ederek fenn-i târîh ve ilm-i coğrafyaya pek büyük hizmet eylemiş idi. Bunların bir kısmı mu'ahharan ele geçip Avrupa'da müte'addid merâkiz-i ilmiyyede mükerreren tab' ve neşr edildi.
Amasyalı İstrabon, Yedinci Mihridâd ile Üçüncü Farnâk'a yetişmiş ve Roma imparatoru Ogustus devrinde Roma'da vefât etmişdir. İstrabon felsefe-i kadîme, edebiyât, târîh, coğrafya ve riyâzât ulûmunda gâyet mâhir bir hakîm-i kadîm olup coğrâfiyyûnun pîri ve coğrafya ilminin mûcidi olmak üzere meşhûrdur.
İstrabon'un ta'rîf eylediği köprülerden yalnız Alçak Köprü mevcûd ise de Mukaddime'de îzâh edildiği üzere bu da ırmağın yatağında nâbûd olup üzerine diğeri yapılmışdır. Bu zamânın âsâr-ı bâkiyesinden biri de Mukaddime'de şerh edilen Ferhâd Kayası demekle meşhûr su yolları olup İkinci Farnâk'ın eseri olmalıdır. Mağaralar'ın kısm-ı mühimmi Hititler'e ya'nî Tûrânîler'e âid olduğu Birinci Fasıl'da muharrerdir.
Amasya hükümdârı Dizotar İlis, Ezeponya hâkimi Sâvîs'in oğludur. Ezeponya, şimdiki Köprü kasabasının aşağı tarafında Ulu Çay üzerinde bir kasaba-i kadîme olup Hun beylerinden İsi nâmında bir kimsenin eser-i binâsı olmalıdır. Çünkü Ezeponya nâmı "İzeponya, [182] İzeponi" demekle dahi mukayyed olup "İsi Hunî" lafzından alınma olduğu bâlâda arz edilen Hun tedkîkâtından anlaşılır.
Ezeponya hâkimi Sâvîs (Sevinc), Amasya hükümdârı Altıncı Mihridâd'ın asdikâsından olduğu münâsebetle oğlu mûmâ-ileyh İlis (İli) Altıncı Mihridâd'ın nezdinde terbiye görüp, Yedinci Mihridâd'ın zamânında Amasya dizdârı ya'nî kale muhâfızı olduğu cihetle "Dizdâr" denmiş ve ba'dehû Yunân lehcesi üzere galatan "Dizutar İlis" diye kayd edilmişdir. "İli, Sevinc" adlarına bakılırsa bunların Tûrânî olduğu şübhesizdir. "İsi (İzi)" Tûrân lugatında "sâhib ve mâlik" ma'nâsınadır. Amasya hükümdârı Şadgeldi Pâdişâh'ın kızı İsi Hâtun'dur.
Dizutar İlis, Üçüncü Farnâk'ın evâhir-i devrinde menkûb olup pederi yerine Ezeponya hâkimi olarak Köprü'de ikâmet eylediği esnâda Roma imparatoru tarafından kendisine verilen Pon kıt'asına nasb ve ikâme edilmişdir.
Amasya hükümdârı Dizutar İlis, Roma himâyesinde olduğu münâsebetle diğer ufak hükûmetlerin hücûmundan emîn olarak i'mâr-ı memlekete sa'y u gayret ediyor, nüfûz-ı mevki'ini herkese tanıtıyor, fakat nâ-halef torunu Kastur, dedesinin şu nüfûzuna hased ederek isyân edeceğini Roma devletine ihbâr ve tezvîre kıyâm etmekle Amasya hükûmetini elde etmeğe çalışıyordu.
Bîçâre Dizutâr, nâgehânî bir sûretde Roma'ya celb olunarak [183] isyânı hakkında icrâ edilen tahkîkât üzerine mahkemeye sevk edildi. Dizutâr, hatîb-i meşhûr Çiçeron'u kendisine vekîl nasb edib lede'l-muhâkeme Çiçeron'un talâkat-ı lisânı sâyesinde isyândan tebri'e-i zimmet ederek müreffehen merkez-i hükûmeti olan Amasya'ya avdet edebildi.
Pon hükümdârı Dizutar İlis, Amasya'da otuz bir yıl hükûmet etdikden sonra vefât eyledikde, Roma'da bulunan oğlu Amentas, Roma imparatorı Oktava (Ogustus) tarafından Pon hükümdârı nasb olunarak Amasya'ya geldi.
Pon hükümdârı Amentas, hicret-i seniyyeden 638 sene mukaddem Pon hükümdârı olduğu hâlde Amasya'da ikâmet etmişdir. Kastur nâmında ancak bir oğlu olup dedesini si'âyet etmekle zelîlâne helâk oldukda Amentas (Amâs) bilâ-veled kalmış, vâris-i hükûmeti olacak bir kimsesi kalmamışdı.
Binâ'en-aleyh Amentas'ın akrabâsı, bilhâssa Pon'un kısm-ı şarkîsi hükümdârı İkinci Polemon, Pon hükümdârlığına nasb-ı nazar ederek Roma'da teşebbüsâtda bulunmakda idiler. Kable'l-hicre 608'de Roma imparatoru olan Tiberiyus (Tiber) bunların teşebbüsâtına vâkıf olmuş idi.
Esâsen Roma devleti, Anadolu'da ufak hükûmetlerin kaldırılmasını iltizâm ederek şimdiye kadar pek çoklarını tedrîcen kaldırmışlar idi. Şu fikre binâ'en Kapadokya ve Pon kıt'alarında üç hükûmetin vücûdu [184] Roma siyâsetine zâten muhâlif olduğu cihetle bunları kaldırmak husûsuna hasr-ı dikkat ediliyor, Amentas'ın bilâ-veled bulunması da fırsatın hulûl etdiğini ihtâr ediyordu.
Roma imparatoru Tiber, rakîb-i ikbâli olan birâderi Cermanikus'u hem civâr-ı saltanatdan teb'îd hem de Asya'daki siyâset-i mülkiyyesini tatbîk için mûmâ-ileyhi Anadolu ıslâhına me'mûr nasb ve irsâl ederek teşebbüsât-ı mezkûreyi akîm bırakdı. Cermanik tahmînen kable'l-hicre 603'de Anadolu'ya geldi.
Hulâsa Pon hükümdârı Amentas devrinde ya'nî hükûmetinin on altıncı yılında ve Roma imparatoru Ogustus zamânında Hazret-i Îsâ aleyhi's-selâm kable'l-hicre 622'de²⁹⁰ tevellüd eyledi. Amentas dahi otuz yıl hükûmet ederek kable'l-hicre 597'de vefât etmekle Pon hükûmetine hitâm verildi.
Bâlâda mezkûr olan Amentas (Amâs) neslen Tûrânî olduğuna nazaran bu Amentas (Amâs)'ın dahi Tûrânî olduğu anlaşılır. Zâten babasının ve dedesinin adları bunu iş'âr etmekdedir. Binâ'en-aleyh Amasya şehrini binâ ederek orada ilk hükûmet eden zât, Tûrânîler'den [185] Amâs olduğu gibi kurûn-ı ûlâda Amasya'da Tûrânîler'in son hükümdârı da Amâs olduğu tesâdüfât-ı garîbedendir. Amasya'da Selçûkîler'den ilk hükûmet eden Sultân Mes'ûd-ı Evvel ve son hükûmet eden Sultân Mes'ûd-ı Sânî olduğu gibi.
In Modern English
In the histories this Sixth Mihridat is given the epithet "Ürket"; but I do not know what meaning they intend by it. The Greeks write it as "Overket" and claim that he was Greek. But if this word is tied to the Turanians who then lived in the Pontus continent, it must be "Üreket." Üreket is what we call "Örekeli"; it is said of those who lack manhood.
Toward the end of the Sixth Mihridat's rule he had moved from Amasya to Sinop and made it his seat of government, leaving his son Seventh Mihridat as governor of Amasya. But the attacks of neighboring peoples brought him back to the old seat of government, and when he died his body was buried in one of the caves in Amasya.
Seventh Mihridat, son of the sixth, became ruler of Amasya 745 years before the blessed Hijra. Although he sat on the throne of the Pontus government in a troubling crisis, he raised a self-sacrificing army made up of Persians and Turanians, weary of the attackers' cruelty, and drove the allies out of his land and expelled them.
As noted above, the Romans had first taken the present Aydın region in Asia and slowly come down to the valley of the Kızılırmak, and had begun to make the small governments in Anatolia think. Seventh Mihridat, taking advantage of this anxiety, was trying to bring the Armenian king Erşek close to himself. The Romans, for their part, drawing Aryarat VII, ruler of Cappadocia, to themselves and coming between them, were threatening Ponistan and Armenia.
For this reason, when it was understood that the vital interests of the Pontians and the Armenians were common, the two nations were obliged to ally and act together against the Romans. At this time, that is 736 years before the Hijra, the Armenian king Erşek died and his son Erdaşis, ruler of Urfa, took his place; he later reinforced the earlier alliance by giving his daughter to Seventh Mihridat, ruler of Amasya.
It is famous that Seventh Mihridat, ruler of Amasya, was a very brave, valiant person, one of whose like in valor is rarely found. After securing his alliance with Erdaşis and his border, he marched on Iberia (Georgia) and took it. Then, turning north, he took the provinces of Paphlagonia (Kastamonu), Galatia (Ankara) and Kangırı and had the Amasra Fortress built near Karadeniz Ereğlisi.
Then, 714 years before the Hijra, to take revenge for his father he fought Aryarat, ruler of Cappadocia, and prevailed; he destroyed Aryarat with his family, took the whole Cappadocia continent, and, adding the places once ruled by the old Tugayits to his land, united the Pontus and Cappadocia continents for the third time.
Then he took the Phrygia (Kütahya) continent too. 711 years before the Hijra, as he returned from a campaign in which he had given military aid to his father-in-law, the Armenian king Erdaşis, against the Cilician state, king Erdeşis was killed by the soldiers and his son Dikran became Armenian king.
But as noted above, the Romans were trying to extend their conquests in Asia by abolishing the small governments in Asia Minor. The Pontic ruler's and the Arsacids' showing strength in Anatolia drew the Romans' attention to Asia. For this reason Seventh Mihridat's taking Phrygia and Cappadocia was received with concern in Rome.
Nevertheless Seventh Mihridat, ruler of Amasya, with the relief force sent by his brother-in-law, passed Phrygia and came as far as the Dardanelles. He captured about sixty of the Romans' ships and killed all the prisoners in them. This enraged the Romans extraordinarily; even so, Seventh Mihridat was threatening the Thrace continent.
Thereupon the Romans, 696 years before the Hijra, prepared a great army and sent it against Mihridat and Dikran, deciding to bring the whole of Asia Minor under the yoke. Mihridat and Dikran, uniting the various peoples living in Asia Minor, decided to fight the Romans with a great army they had formed. Since the Romans were defeated and lost this war, Seventh Mihridat crossed to Europe and took the Thrace and Macedonia continents as far as Skopje. That is, he showed that a small but very self-sacrificing and well-ordered army can defeat even great states that trust in their fame.
It is written that this victory of Seventh Mihridat was won against the Romans for the fourth time. For Mihridat had accustomed himself to hardships from childhood, had accustomed his stomach to poison by drinking it little by little, and had become a very self-sacrificing and brave soldier. Most of the soldiers in his retinue were Turanians, some Persians, and the rest paid Gulats (Galats), and were very self-sacrificing. Erhilaus (Erkil), whom he appointed to the governorship of Cappadocia, and İlis (İli), famous as "Dizutar, Dizdar," the guard of the fortress of Amasya, were also Turanian and brave commanders.
Since this victory of Seventh Mihridat affected the Romans greatly, 694 years before the Hijra the famous general Lüküllüs, one of the Roman commanders, was appointed commander-in-chief and, joined by a great number of soldiers, was sent to Asia. Seventh Mihridat, learning of this, wished to close the Dardanelles, but since his ships burned during the battle he barely came ashore at Karadeniz Ereğlisi and tried to defend.
Lüküllüs passed the strait with great success and, as he was about to enter the Pontus continent trampling the Bithynia (Bursa) and Galatia (Ankara) continents, met a bloody response from Seventh Mihridat. When Seventh Mihridat lost this battle too and fled routed, Lüküllüs first besieged Sinop and then the city of Amisus, that is (Sanisun, Samisun) Samsun.
Seventh Mihridat came to the Galatik Fortress on the Likos River, where his wife and his sister Laodiki lived, and tried to complete the preparations for his third resistance. Here he had gathered forty thousand infantry and five thousand cavalry and was watching Lüküllüs's movements.
The Likos River must be the stream we now call Tersakan. Since it was made in the time of İlik (İli) Han, ruler of Amasya, it was first called the İlik River, then, when it came under Roman rule, İlikos, and later, shortened, it is thought to have been given the name Likos. Later, as explained in the Mukaddime, it was given the name "İstifonos."
The Galatik Fortress is also on Lake Lâdik, which is the bed of this river, and its remains are seen today. Judging by the stone columns of very elegant and beautiful workmanship that have come out around this fortress, it is understood that a great number of old works are buried here and around it. Sultan Bayezid II and his prince Sultan Ahmed, when Amasya's governor, had a lofty palace built at this place and laid out a garden, and lived here in the summer seasons. Galatik means "Gulat İli" (Land of the Gulat), and it is understood to be the homeland of the old Gulats, of the Turanians.
Lüküllüs, who had besieged Samsun, leaving the siege to general Murena so as not to give Seventh Mihridat the chance to gather more military force, was coming against Galatik when Seventh Mihridat resisted for the third time; but, defeated again, he shut himself in the city of Galatik.
While Lüküllüs pressed and besieged the city of Galatik extremely hard, Mihridat, understanding that he was incapable of defense, fled one night and took refuge in the Fortress of Amasya and secured himself there. Lüküllüs, after taking the Galatik Fortress and city and destroying them badly, moved on the city of Amasya.
The Argun Fortress before the Arhunidis (Argunit) gorge, the northern gorge of Amasya, could not repel Lüküllüs's violent attack and was obliged to show the way. İlis, the Dizutar (Dizdar), guard of Amasya, understanding that he could not resist a great army, handed over the Harşena Fortress by peace to save the city from destruction; at this time Seventh Mihridat went to his brother-in-law Dikran.
The Roman commander-in-chief Lüküllüs, at the beginning of the year 693 years before the Hijra, entered the city of Amasya through the northern gorge in a splendid procession and encamped on the meadow today called "Gülüs," north of the gardens now famous as "Bahçeler İçi."
Since Roman soldiers were very fond of plunder, although the city of Amasya was spared destruction it suffered badly from plunder. To take revenge for the hardships they had suffered from Samsun to Amasya, the Romans disregarded the terms of surrender and committed every kind of baseness.
For to persons lacking human virtues, terms are merely stipulations that stand only through force. When force is gone, the terms lose their importance. Lüküllüs thus stayed in Amasya for a while. When he proposed to Dikran that Seventh Mihridat be handed over to him, Dikran did not accept; he gathered a hundred thousand soldiers, added them to Mihridat and sent him to the Pontus continent, and he himself, taking the force he had, supported Mihridat.
Lüküllüs, learning of these military preparations, summoned and gathered a great number of soldiers and set out from Amasya toward Diyarbekir. Seventh Mihridat, with the force he had, met Lüküllüs and clashed for the fourth time; he again did not succeed and took refuge in the city of Urfa, called "İdes" and called "Erdeş" by the Armenians.
After this Lüküllüs besieged and pressed Diyarbekir. Dikran defended to the extreme but could not prevail; when he was routed and fled, Lüküllüs took Diyarbekir. Then he marched on Nusaybin, Dikran's seat of government, and drove off Dikran's brother who was there and took the city too.
But after these events Dikran on one side and Seventh Mihridat, ruler of Pontus, on the other gathered a sufficient force and attacked Lüküllüs's weary soldiers violently, and their prevailing in the battle led to a making up of their losses.
As Dikran saved his own lands, Seventh Mihridat too came and entered the Pontus continent without difficulty. He tried to complete his military preparations in Amasya.
To repair this defeat the Romans raised a second army and, appointing as commander-in-chief a general named Pompeyüs, one of the famous Roman commanders, sent him to Asia Minor a second time; they set out to occupy the Anatolian continent.
The Roman commander-in-chief Pompe moved quickly and entered the Pontus continent by way of Phrygia and Galatia, defeated Seventh Mihridat in battle and scattered his soldiers. Although he met a small resistance on the Geldiklan plain, he removed that too and besieged the Amasya Fortress, in which Seventh Mihridat had taken refuge.
In 691 years before the Hijra, although Pompe besieged and pressed Amasya violently, Mihridat defended just as much. But since the violence of the siege had made defense impossible, Seventh Mihridat was forced to flee to the Harsan (Niksar) Fortress, where he had imprisoned his sisters, and took refuge there. Thereupon the city and fortress of Amasya surrendered to Pompeyüs.
After Pompe entered the Amasya Fortress in triumph, he had the lower fortress, that is the walls of today's İçerişehir, and the upper fortress demolished and razed, badly ruined the palace on it, and put a great number of people to the sword. Thus he proclaimed that for a bad conqueror civilization means daring to commit every baseness to appease the desire for revenge.
Then Pompe, withdrawing his soldiers from the ruined Amasya, went to Niksar to catch Mihridat. Since Niksar was formerly a seedbed of idolatrous priests and a holy city in their eyes, before Pompe entered it without resistance Mihridat crossed to the Caucasus. For this reason Pompe did nothing to Harsan, that is Niksar. He merely changed its name and gave it the name "Diyos Polis (City of God)."
Pompe, setting out from Niksar, went against the Armenian king Dikran. Dikran, with great pride and a considerable force, met Pompe before Diyarbekir and fought, but was defeated; in great humiliation he submitted to Pompe, gave the whole eastern part of the country, and tried to maintain his existence in the liva of Urfa.
But Seventh Mihridat returned, having raised an army in the Caucasus from the Iberians, Irons, Kabartays and other Turan tribes. With great success he rescued the Pontus continent, of which he was ruler, and returned to his capital, the city of Amasya, 690 years before the Hijra, and tried to complete his military preparations.
But Seventh Mihridat looked at the destruction Pompe had done in Amasya, and the pain he felt at the slaughter burned his lungs. To take revenge for this he tried to appease his pain by killing about a hundred thousand Romans living in the Pontus continent and their supporters.
At this time the Roman state, because of the rivalry of the commanders Silla and Caesar, was extraordinarily confused and very busy; it needed peace toward the outside. It found it appropriate to make a temporary peace treaty with Seventh Mihridat and sent a delegation of envoys to the Pontus continent.
But when the Roman envoys sent to Seventh Mihridat to prepare this peace treaty put forward some troublesome obligations because of the killing of Romans, Mihridat was extremely enraged and imprisoned the envoys in the cave opposite today's Meydan Bridge in Amasya. It is said that the inscriptions seen above the cave relate this.
In short, Seventh Mihridat, with a great military force he had gathered, entered the Rumelia continent from the north of the Black Sea 688 years before the Hijra, took the Thrace and Macedonia continents, and after forcing his way into Italy moved toward Rome and spread terror among the Romans.
Seventh Mihridat, rejecting the peace the Romans offered and about to attack Rome with a feeling of revenge, was betrayed by his son Farnak; drawing the army to his side, he decided to accept the said peace and to depose his father, and revolted.
Seventh Mihridat, so affected by this treacherous and ugly act of his own son, in the fifty-seventh year of his government had himself killed by one of his soldiers so as not to fall into his enemies' humiliating hands.
Third Farnak, the rebellious son of Seventh Mihridat, after his father's death became ruler of Pontus 688 years before the Hijra, embalmed his father's body, presented it to the Roman commander Pompe and announced that he accepted the peace offered.
Pompe, not pleased with this baseness of Farnak, arranged a funeral procession with great respect and had Mihridat's body buried. Then, since a peace treaty was made between Farnak and Pompe, Third Farnak withdrew his army from Europe, returned to his capital Amasya and performed the ceremony of sitting on the throne of Pontus.
The Roman state found this humiliating attitude of Third Farnak ugly and lowered him from his degree of esteem. For this reason the pressure of the Romans who came to the Pontus continent grew day by day, and Farnak's honor of government and dignity of rule were being destroyed by their constant superiority.
Third Farnak, since he had become unable to bear the Romans' arrogance and grandeur, pride and debauchery, in the ninth year of his government, taking his father's valor toward the Romans as an example, did not recognize the Roman state. He raised a perfect army and risked war against Rome, wishing to end the Romans' unwarranted behavior.
But in order to obtain an ally able to resist the Romans' coercive power he applied to the Persian state and proposed an alliance. When the Persians and Armenians accepted this proposal he secured his position, set out to extend his land and strove to trouble the Romans.
At this time, since the Romans' internal disturbances prevented them from sending soldiers abroad, they had been obliged to overlook this revolt of Farnak for a time. In the end the disturbance in Rome ended; but Iran's internal disturbances widened, the Persian shah Third Mihridat was killed, and Hürmüz, son of Third Ferhad, became ruler of Iran.
The Roman state, thinking that the very time of opportunity had come, sent a great army to Asia under the command of the commander Karazus. Learning this, the allied governments of Iran, Pontus and Armenia also prepared their forces, and the armies of the two sides met between the Euphrates and the Tigris.
The Roman army, led with great pride by the Roman commander Karazus, was ignominiously defeated 675 years before the Hijra before the self-sacrificing soldiers of the allied governments; Karazus too perished in the course of this. This event became famous as the "Battle of Harran."
From this defeat of Karazus, Third Farnak, ruler of Pontus, like the Iranian and Armenian governments, benefited greatly; he regained the greater part of the regions that had earlier slipped from his hands and was able to bring back to a degree the governmental influence the great Mihridat had had.
But as Farnak's influence grew, his cruelties and evils grew. His arrogance and pride wearied his own emirs; his cruelties affected the Turanians in particular. He was losing the people's trust, since he began to execute and punish those who had shown courage against him in the times when he was weak.
On the other hand, the Roman emperor Caesar, whose fame of power had spread everywhere, taking advantage of this internal state of the Pontus continent, tried to take away and destroy the influence Farnak had gained through the Turanians by drawing the Turan beys to his own side and winning them.
In the end the Roman emperor Caesar, following his rival Pompe, came with his soldiers to Egypt and, after putting affairs in order there, crossed to Asia. Third Farnak, ruler of Pontus, deprived of the Turanians' support, met Caesar in Cappadocia and entered battle. After a small clash he was defeated and killed in the nineteenth year of his government.
After removing Third Farnak, the Roman emperor Caesar gave the Pontus continent, that is the provinces of Sivas and Trabzon and the sanjaks of Çorum and Yozgat, to Dizotar, formerly guard of Amasya; the Cappadocia continent to its governor Arhilaus; and the eastern part of the Pontus continent, that is the province of Erzurum, to Polemon, who was its governor. Confirming the independence of each, he established three governments under the protection of the Roman state; that is, he ended the government of the Mihridats in Amasya.
The historical works showing that these Farnaks and Mihridats ruled in Amasya are very many, and some are seen today. The old stone caves, stone fortresses, palaces and bridges that every Amasyan has before his eyes every hour recall the times of these rulers.
European travelers who have come to Amasya up to now have examined them and report in agreement that they belong to the time of the Mihridats. Among these meticulous travelers, Jorj Perro, one of the French historians, author of the work "Discovery of the Galatia and Phrygia Continents," came to Amasya, examined them and gave the following information:
"Istrabon says about Amasya: Our city is large and lies within four gorges; the Iris (Yeşilırmak) passes through it. This Amasya has a position that will be both a city and a fortress, and its rocks are steep. Right above these rocks of ours are the palaces and tombs of our kings."
"These buildings are extraordinarily beautiful and built in accordance with the rules of engineering. There is only a narrow road to the hills, and there are water wells in the fortress; in time of siege the soldiers there never suffer difficulty or thirst. In Amasya there are several bridges; some connect the villages outside the city to it."
Perro says: "The tombs we see are exactly the tombs Istrabon describes; this cannot be doubted. But Istrabon also writes that there is a king's palace here. Today we cannot see that palace; but it is very probable that the stone structures seen around here, that is above the place today called 'Düldül Ayağı,' are the remains of that palace."
For although it is very narrow and high for a fortress, it is a very beautiful place for a palace. Yet there, as we see it, a road has always kept the connection with the city. Who are the kings who built this palace? There is no sign about this.
"But Istrabon reports that the caves are definitely the tombs of kings, and we must believe it. It is true that the family of Mihridat ruled here. Moreover, historical documents found fifty or sixty years after the death of that great Mihridat about these tombs prove that the palace and tombs belong to that family. The five tombs seen in a row must be the tombs of the kings who came before Mihridat. There are other tombs too."
As for the Aynalı Mağara (Mirrored Cave), Jorj Perro says: "The name of the village of Ziyare around it was in all likelihood given because of the frequent visiting of this tomb. Above the middle window of this cave there are two lines of writing; though the upper part reads perfectly, the lower part has been erased."
Jorj Perro relates the reason the lower part was erased as follows: "A Turk on horseback was passing by when his animal fell to the ground before the cave. That Turk, believing there was a devil in the cave, erased that writing, that is the lower line, in his anger, and could not erase the upper line because it was high."
After relating the views of orientalists such as Mortman and Papas Buri, who visited Amasya, on this cave, Jorj Perro says: "In ancient times, it is without doubt the tomb of İrisattayis, one of the high priests at Komana, at Komanat, who was very influential and had power equal to kings."
"For as is known from what Istrabon relates, the greatest men of this country in those centuries were the priests at Zile and at Komana. Of these priests, Darilus, who was born in Amasya, was very famous and was son of Filitr and a relative of Istrabon. A small cave seen below this Aynalı Mağara is the tomb of a woman named Pifodor, belonging to the ruling family."
As written in Tabakâtü'l-Hükemâ, the famous geographer Istrabon of Amasya, one of the ancient scholars, was born into a Berber family (it must be of the Bârî family); first at Nikiyye he learned eloquence and literature, wisdom and logic from the sage Aristudimos, one of Aristotle's students, and chose the way of the Peripatetics.
Then at Amisos he met the famous sage Tiraniyon, learned asceticism and grammar from him and adopted the way of the Illuminationists. Then he taught philosophy in the cities of Alexandria, Tarsus and Silifke; later, becoming curious about the shapes of lands and history, he set out on travel.
First he traveled through Asia Minor; then, traveling in the Lydia, Egypt, Syria, Greece, Macedonia, Rome, Italy, Lidonya, Gaul and Africa continents, he examined the length and breadth of the globe and, completing his travels, settled in Rome.
By writing two important works on the historical and geographical state of the places he traveled he had rendered a very great service to the science of history and geography. Part of these were later obtained and were printed and published repeatedly in many centers of science in Europe.
Istrabon of Amasya reached Seventh Mihridat and Third Farnak and died in Rome in the time of the Roman emperor Ogüstüs. Istrabon is an ancient scholar very skilled in the old sciences of philosophy, literature, history, geography and mathematics; he is famous as the master of geographers and founder of the science of geography.
Of the bridges Istrabon describes, although only the Alçak Köprü exists, as explained in the Mukaddime this too has vanished in the bed of the river and another has been built over it. One of the works of this period that has come down to the present is the water channels famous as Ferhad Kayası, explained in the Mukaddime; this must be the work of Second Farnak. That an important part of the caves belongs to the Hittites, that is the Turanians, is written in the First Chapter.
Dizotar İlis, ruler of Amasya, is the son of Sâvîs, lord of Ezeponya. Ezeponya is an old town on the Ulu Çay below the present town of Köprü and must be the work of a person named İsi, one of the Hun beys. For the name Ezeponya is also recorded as "İzeponya, İzeponi," and it is understood from the Hun studies presented above that it was taken from the phrase "İsi Hunî."
Since Sâvîs (Sevinç), lord of Ezeponya, was one of the friends of Sixth Mihridat, ruler of Amasya, his son the said İlis (İli) was raised beside Sixth Mihridat; because he became dizdar, that is fortress guard, of Amasya in the time of Seventh Mihridat, he was called "Dizdar," and later, wrongly according to the Greek dialect, was recorded as "Dizutar İlis." Judging by the names "İli, Sevinç," there is no doubt that they were Turanian. "İsi (İzi)" means "owner and possessor" in the Turan language. İsi Hatun is the daughter of Şadgeldi Padişah, ruler of Amasya.
Dizutar İlis, in the last times of Third Farnak, having been exiled and living at Köprü as lord of Ezeponya in his father's place, was appointed and settled in the Pontus continent, which was given to him by the Roman emperor.
Dizutar İlis, ruler of Amasya, being under Roman protection, strove to develop the land, safe from the attacks of the other small governments, and made the influence of his position known to everyone. But his grandson Kastur, who had no heir, envying his grandfather's influence, set out to report and slander to the Roman state that he would revolt, and tried to seize the government of Amasya.
Poor Dizutar was suddenly summoned to Rome and, upon an investigation made about his revolt, was sent to court. Dizutar appointed the famous orator Çiçeron as his representative, and thanks to Çiçeron's skill of tongue during the trial he was acquitted of the charge of revolt and was able to return in comfort to Amasya, his seat of government.
When Dizutar İlis, ruler of Pontus, died after ruling thirty-one years in Amasya, his son Amentas, who was in Rome, was appointed ruler of Pontus by the Roman emperor Oktava (Ogüstüs) and came to Amasya.
Amentas, ruler of Pontus, although he became ruler of Pontus 638 years before the blessed Hijra, lived in Amasya. He had only one son, named Kastur, and when he perished abjectly for doing evil to his grandfather, Amentas (Amâs) was left childless, with no one to be heir to his government.
For this reason Amentas's relatives, especially Polemon II, ruler of the eastern part of Pontus, set their eyes on the rulership of Pontus and made efforts in Rome. Tiberiyus (Tiber), who became Roman emperor 608 years before the Hijra, had learned of their efforts.
Indeed the Roman state, aiming at abolishing the small governments in Anatolia, had by now slowly abolished most of them. In line with this idea, since the existence of three governments in the Cappadocia and Pontus continents was already contrary to Roman policy, care was taken to abolish them, and Amentas's childlessness also reminded that the opportunity had come.
The Roman emperor Tiber, both to remove his rival, his brother Cermanikus, from the circle of the sultanate and to apply his civil policy in Asia, charged the said person with the reform of Anatolia and sent him, and left those efforts without result. Cermanik came to Anatolia about 603 years before the Hijra.
In short, in the time of Amentas, ruler of Pontus, that is in the sixteenth year of his government and in the time of the Roman emperor Ogüstüs, Hazret-i İsa, peace be upon him, was born 622 years before the Hijra. When Amentas died after ruling thirty years, 597 years before the Hijra, the Pontus government came to an end.
Since the Amentas (Amâs) mentioned above was Turanian by descent, it is understood that this Amentas (Amâs) too was Turanian. His father's and grandfather's names indeed show this. For this reason it is a strange coincidence that, just as the person who founded the city of Amasya and first ruled there was Amâs of the Turanians, the last ruler of the Turanians in Amasya in the early ages was also Amâs. Just as the first of the Seljuks to rule in Amasya was Sultan Mes'ud I and the last was Sultan Mes'ud II.
Notes and Research
Old Words in the Text
- zamîme-i memâlik: a place added to a country, additional territory
- tahassun: withdrawing into a fortress for protection, taking refuge
- münhezim: routed, defeated
- mu'âhede-i sulhiyye: peace treaty
- dizdâr: fortress guard, fortress commander
- kâ'im-makâm: deputy, governor
- muhâsara: siege
- katliâm: mass killing, slaughter
- mumyalamak: to preserve a body by special treatment so that it does not decay
- müsteşrik: orientalist, a Western scholar who studies the East
- meşşâîler, işrâkîler: the philosophical schools along the line of Aristotle, and along the line of illumination (ishraq)
- vesâik: documents
- kârgîr: built of stone
- mukaddime: the introductory section of this book
Mithridates VI Eupator and the Roman Wars
The ruler Hüsameddin calls "Seventh Mihridat" is called Mithridates VI Eupator in today's sources. He is the son of Mithridates V Euergetes and Laodice and was born at Sinope. His father was poisoned at a banquet given in Sinope around 120 BC and died. Mithridates wished to make his state a dominant power on the Black Sea and in Anatolia; he first brought Colchis under the yoke. Tigranes the Great, king of Armenia, married his daughter Cleopatra, and the two rulers supported each other against Rome. This is the king Hüsameddin calls "Dikran."
When Rome set out to annex Bithynia to its own lands, Mithridates attacked with a larger army, and the Third Mithridatic War of 73-63 BC broke out. Lucullus routed the Pontic forces at Cabira in 72 BC and Mithridates took refuge with Tigranes in Armenia. While Lucullus was occupied with the Armenians, Mithridates crushed the four Roman legions under Valerius Triarius and retook Pontus; the Battle of Zela was fought in 67 BC. In 66 BC he was defeated by Pompey's legions at the Battle of the Lycus. Then he withdrew to Colchis and from there, crossing the Caucasus, to the Crimea and tried to raise an army again. When his son Pharnaces revolted he died at Panticapaeum in 63 BC. According to one account he tried to take his own life with poison and, when the poison did not work, asked one of his Gallic guards to kill him with a sword; according to another account poison and sword together brought about his end. It is written that his body was buried beside his ancestors at Pompey's wish; the place may be Sinope or Amasya, and the sources are not definite on this.
Hüsameddin's information of "the fifty-seventh year of his government" agrees with the kingdom's beginning around 120 BC and ending in 63. On the other hand, many of the details Hüsameddin relates do not appear in the sources examined. The account that Mithridates marched as far as Rome and entered Italy is among them; the sources speak only of a plan to attack Italy by way of the Danube. The information that the Roman envoys were imprisoned in a cave opposite Meydan Bridge and that the inscriptions above the cave relate this could also not be verified; this detail should be read as a local narrative. The son Hüsameddin calls "Third Farnak" is in today's name Pharnaces II and is the youngest child born to Mithridates's sister-wife Laodice.
Pharnakes and Caesar
Pharnaces II (about 97-47 BC) became king of the Bosporan Kingdom and Pontus. When civil war broke out in 49 BC between Caesar and Pompey, he took advantage of Caesar's being besieged in Alexandria and entered Anatolia; he took Colchis, Lesser Armenia, part of Cappadocia and some cities of the province of Bithynia-Pontus, and defeated Domitius Calvinus's army at Nicopolis. Caesar came quickly and routed him at Zela. In the sources it is related that Caesar, announcing this victory, wrote the words "I came, I saw, I conquered." Hüsameddin, however, writes that Pharnaces met Caesar in Cappadocia and was defeated in a small clash, and does not mention Zela.
The Partition of Pontus
According to the sources, around 64 BC Pompey annexed the western half of Pontus and the Greek coastal cities including Sinope to Rome with the province called Bithynia-Pontus; the interior and the eastern coast remained as a kingdom dependent on Rome. The kings of Pontus continued this kingdom until Polemon II was forced by Nero in AD 62 to withdraw from the throne. Hüsameddin, by contrast, ties the division of Pontus to Caesar and says that three separate governments were given to Dizotar, Arhilaus and Polemon. Between this account and today's sources there is a difference in sequence and date; the sources Hüsameddin used appear to have been decisive here.
The Royal Rock Tombs
On the southern slope of Mount Harşena, in the Kızlar Sarayı area, there are rock tombs belonging to five kings, from the founder Mithridates I Ktistes to Pharnaces I. The tombs are carved in a U shape, separated from the bedrock by galleries, and are shown among the most monumental tombs of Anatolia. Their heights are between 8 and 15 meters; three are reached by two separate stairways, and two by a stepped tunnel. The largest belongs to Pharnaces I and bears an inscription stating that Metrodoros, the fortress commander, dedicated an altar and a flower garden to the king. On the fortress slope there are nine more tombs, and the total number of royal tombs around the city reaches twenty-one. Perro's observation of "five tombs seen in a row" corresponds to this group of five. The site was placed on the UNESCO World Heritage Tentative List in 2015.
The view of a Komana priest that Perro put forward for the Aynalı Mağara and the account of the erasure of the lower line could not be verified in the sources examined. Hüsameddin too treats this account with doubt in a footnote.
Strabo
Strabo was born at Amaseia, that is Amasya, around 64 or 63 BC, a child of a wealthy family. His family had been involved in politics since at least the time of Mithridates V; several family members, including his grandfather, had served Mithridates VI during the Mithridatic Wars. He began his education at Nysa (today's Sultanhisar) with the rhetoric teacher Aristodemos. At about twenty-one, in 44 BC, he went to Rome and stayed and studied there until at least 31 BC; he studied philosophy with the Aristotelian Xenarchos and was then influenced by the Stoic Athenodoros. He also stayed in Alexandria for a long time; by his own account he traveled a wide area from the coasts of Etruria to the border of Ethiopia, from the Black Sea to Egypt. His masterpiece is the seventeen-volume Geographika, which describes the peoples, places and history of the known world. The final form of the work was completed in the time of Tiberius; Strabo is thought to have died around AD 24. Volumes XII, XIII and XIV, which concern Anatolia, have been separately published in modern Turkish.
The biography Hüsameddin reports, that is, the information based on Tabakâtü'l-Hükemâ about coming from a Berber family, taking lessons from Aristudimos at Nikiyye and meeting Tiraniyon at Amisos, does not coincide exactly with the teacher names in the sources examined; the sources mention Nysa, Rome and Alexandria. The counterpart in the Geographika of Strabo's description of Amasya as reported by Perro could not be read directly in this research; the text is reported as Hüsameddin gives it.
Local Names and Buildings
Hüsameddin says that of the bridges Strabo describes only the Alçak Köprü remains and that the water channels called Ferhad Kayası must be the work of Second Farnak. The information on the Galatik Fortress, Lake Lâdik and the palace that Bayezid II and prince Ahmed had built here is recorded only in Hüsameddin's book; it could not be verified in another source. Place names such as the Gülüs meadow and Düldül Ayağı are likewise known here only from the book.
Years before the Hijra
Hüsameddin again gives dates in the "kable'l-hicre" form and in his own footnote says that he adopts the difference of 622 years, and that the common calculation of 582 years does not agree with the days of events in Arab histories. Subtracted with this difference, the year 694 given for Lucullus's campaign corresponds to 72 BC and is close to the date of the Battle of Cabira. The 691 given for Pompey's siege of Amasya is 69 BC; the year in the sources in which Pompey defeated Mithridates is 66 BC. The year 688 given for Mithridates's death works out to 66 BC; the date in the sources is 63. The years should therefore be read as approximate, not exact.
Other Notes
The Turanist etymologies in this section, for example counting Galatik as "Gulat İli," Ezeponya as "İsi Hunî" and Dizutar İlis as the Turkish "Dizdar İli," are Hüsameddin's own interpretations and could not be verified in other sources. In the book Cicero is said to have defended Dizutar in Rome. In the sources a speech of Cicero defending Deiotarus, king of Galatia, is known (Pro Rege Deiotaro); Deiotarus had been accused in Rome in 45 BC. It is possible that the two events have been confused, but this is only an interpretation.
Bibliography
Primary sources
Official sources
Other sources
- "Mithridates VI Eupator", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Mithridates_VI_Eupator
- "Pharnaces II of Pontus", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Pharnaces_II_of_Pontus
- "Kingdom of Pontus", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_of_Pontus
- "Deiotarus", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Deiotarus
- "Tombs of the kings of Pontus", Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Tombs_of_the_kings_of_Pontus