Müellif eserinde Amasya hakkında yazılmış olan ve kendisinin de istifade ettiği kaynaklarından bazılarını kısaca tanıtmaktadır.⁸⁹ Bunlar;
1- Bezm-ü Rezm: Sivas hâkimi Kadı Burhân’ın dîvân kâtibi olan Azîz bin Erdeşîr El-Esterebâdî tarafından Farsça yazılmıştır. H.768-798 tarihine kadar Sivas, Amasya ve buralara bağlı olan yerlerin tarihi hakkında bilgi vermektedir. Bu eserin İstanbul’da Ayasofya ve Yerebatan Kütüphanelerinde bulunduğunu ifade etmiştir.
2- Münşe’ât: Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın Amasya yönetiminde bulunduğu esnada diğer devlet görevlilerine gönderdiği mektup ve resmi yazılar ile Amasya emirleri tarafından bazı emirlere yazılmış özel mektuplardan oluşup Arapça ve Farsça yazılmıştır. Müellif o dönemde Veliyyeddîn Efendi ve Es’ad Efendi Kütüphaneleri’nde bulunan münşe’ât arasından bu evrakları tespit etmiştir.
3- Diğer Münşe’ât: Amasyalı Münîrî Çelebi tarafından yazılmış bir eser olup H. 886-917 tarihine kadar Amasya vâlîsi Şehzâde Sultân Ahmed tarafından pederi Sultân II. Bâyezîd ve diğer emirlere yazılmış ma’rûzât ve özel mektuplardan oluşmaktadır. Müellif, yine Veliyyeddîn Efendi Kütüphânesi’ndeki münşe’ât arasından eseri bulup kaynaklarına dahil etmiştir.
4- Tezkire-i Abdî: Meşhûr Abdullâh Paşa müderrisi Amasyalı Abdî Efendi tarafından tertîb edilmiş bir edebî eser olup H.1000-1081 tarihine kadar Amasya'da yetişmiş önemli şairlerin biyografilerini içermektedir. Aynı zamanda eserde Amasya’da meydana gelen zelzele gibi iştilmemiş, duyulmamış olaylar dahi kaydedilmişdir. Müellif o dönemde bu eseri eksik bir sûretde Amasya’da bulmuştur.
5- Tezkire-i Sâdât: Abdî Efendi’nin oğlu es-Seyyid eş-Şeyh Ali Efendi Amasya nakîbü'l-eşrâf kâ’im-makâmı iken⁹⁰ H.1110 tarihinde mükemmel bir hat ile yazdığı Defter-i Sâdât-ı Amasya olup Nakîbü’l-eşrâf Amasyalı Hocazâde es-Seyyid Osmân Efendi tarafından doğruluğu tasdik edilmiştir. Ne yazık ki müellif bu eserin ancak on sayfasına ulaşabilmiştir, yine de bu eserden de istifade ettiğini ifade etmiştir.
6- Defter-i Vukû'ât: Kâ’im-makâm Şeyh Alizâde es-Seyyid Ahmed Rüşdî Efendi tarafından düzenlenmiş olup H. 1121-1153 tarihine kadar Amasya’da meydana gelen zelzele ve afetlerin yanısıra bazı vefat eden kişilerin kaydedildiği bir eserdir. Bu eserin de ortalarından on varakası eksik olarak bulunmuştur.
7- Tezkire-i Ulemâ: Merzifon müderrislerinden Abdurrahmân Eşref Efendi tarafından düzenlenmiş bir eser olup gençlik zamanlarında ilim tahsil ettiği üstâdlarının yanısıra H.1100-1140 tarihine kadar Amasya ve çevresinde yetişen bazı ulemânın biyografisini kaydetmişdir. Müderrisin eserlerinden Tezkiretü’l-Hikem kenârında bu eser tab’ edilmiştir.
8- Defter-i Nüfûs ve Mahallât: Üç kıt’a olup biri H. 816-918, diğeri H. 1000-1057 ve diğeri H. 1112-1163 tarihlerine kadar Amasya’nın nüfûsunu, mahallelerini, ayânını, üçer nesil kadar ensâbını içermektedir. Birinci, üçüncü kıt’aları eksik ve ikinci kıt’a ise tam olarak bulunmuş ve her biri Osmanlı yönetimi tarafından resmi olarak tasdîk olunmuştur.
9- El-Mecmû' Mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû': Amasyalı Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahîm Efendi tarafından tertîb edilmiş büyük bir eserdir. H. 1050-1221 tarihine kadar özellikle Amasya’da ve çoğunlukla Anadolu’da iştihâr eden ulemâyı ve büyük üstâdlarını toplayıp yedi senede yazılmış, meşhûr müverrih İsmail Paşa’nın köyündeki husûsî kütüphanesinde tam ve müellifin hattıyla yazılı olarak bulunabilmiştir. Müellif, bu eseri son dönem eserler içinde Anadolu için “bundan daha güzel bir tabakâtü'l-ulemâ görülememişdir” diye methetmiştir.
10- Belâbilü'r-Râsiye Fî Riyâz-ı Amâsiyye: Çorumlu Kara Müftüzâde Mustafâ Vâzıh Efendi tarafından hazırlanmış bir eserdir. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, eserin Amasya’nın fethine, ulemâsına, teşkîlâtına ve Amasyalıların tabiat, ahlâkına dâir olup ancak tarihe dayanan bir eser olmadığını ifade etmiştir.
11- Defter-i Vefeyât: Amasyalı Hacı Abdullâhoğlu eş-Şeyh Mustafâ Efendi tarafından tertîb edilmiş bir eser olup H. 1245-1291 tarihine kadar Amasya’da vefat eden büyük ulemâ kaydedilmişdir. Müellif bu eseri beş yıl aradığını ve sonra umulmayan bir yerde eksiksiz olarak bulduğunu belirtmiştir.
Müellifin faydalandığı kaynaklar içerisinde Avrupa dillerinde yazılmış kaynaklardan bazıları şunlardır: Küçük Asya Âsâr-ı Kadîmesi Tarih ve Coğrafyası (Charles Texier, Türkçe çevirisi Küçük Asya’dır). Şark Hâtırâtı (Moltke), Asya’da Türkiye (Vital Könye), Akvâm-ı Şarkiyye-i Kadîme (Müverrih Morgan), Galatî ve Ferîzî Kıtaları’nın Keşfi (Jorj Perro), Pont Tarihi (Te’odor Reynak).
Bu kaynakların dışında kullandığı belli başlı kaynaklar aşağıdaki tabloda eser adı ve yazarı ile beraber gösterilmiştir.
Tablo 2. Amasya Tarihi’nde Yararlanılan Önemli Eserler
Eserin Adı, Yazarı Eserin Adı, Yazarı
Kâmûsu'l-A'lâm Acâ'ibü'l Makdûr Fî Nevâ'ibi Timûr, Ahmed bin
Arabşâh
El-mecmû’ mine’l-Meşhûd ve’l-Mesmû’, Akif Amasyalı Abdî Efendi Tezkiresi,
Efendizâde es-Seyyid Abdürrahim Efendi
Masârif-i Beytü'l-Mâl, Monlâ Bahşîzâde Ayânu'l-Asr ve A'vânu'n-Nasr,Salâheddîn es-Kemâleddîn İbrâhim Efendi Safedî
Heşt-Behişt, İdris-i Bitlisî Mesâlikü'l Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed Nüveyrî, Ikdu'l-Cumân, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed En-
Nüveyrî'nin eseri
Hulâsatü'l-Eser, Muhibbî Mufassal Kurûn-ı Cedîde Târîhi, Ahmed
Midhat Efendi
Râmûzu’l-A’yân, Ahısha müftüsü Muhammed Mürûcü'z-Zeheb, Alî El-Mes'ûdî
Avârî Efendi
Kenzü'd-Dürer, Emîr Bedreddîn Ebû Bekir bin Nihâyetü'l-Ereb, Şihâbeddîn Ahmed en-Abdullâh es-Sarhadî Nüveyrî
Külliyât, Ebû Reyhân el-Birûnî Nuhbe-i Ahbâr, Edirneli Hasan Efendi
Ebû Nasr İbni Mâkûla, Kitâbü'r-Rüvât Veled-i Şefîk, Kâdı Hatenîzâde (Hasan bin
Musa)
Şehnâme-i Osmânî, Gülşenîzâde Fethullâh Ârif Zeyl-i İbni Halikân, Târih eseri
Efendi
In Modern English
In his work the author briefly introduces some of the sources that were written about Amasya and that he himself drew on. They are as follows:
1- Bezm ü Rezm: Written in Persian by Azîz bin Erdeşîr el-Esterâbâdî, the divan secretary of Kadı Burhan, ruler of Sivas. It gives information on the history of Sivas, Amasya and the places attached to them up to 768-798 AH. The author states that this work is found in Istanbul in the Hagia Sophia and Yerebatan libraries.
2- Münşeât: It consists of letters and official writings that Çelebi Sultan Mehmed Han sent to other state officials while he was in the administration of Amasya, and private letters written by the emirs of Amasya to some emirs; it is written in Arabic and Persian. The author identified these documents among the münşeât collections then found in the Veliyyüddin Efendi and Esad Efendi libraries.
3- Other Münşeât: A work written by Münîrî Çelebi of Amasya; it consists of petitions and private letters written, up to 886-917 AH, by Prince Sultan Ahmed, governor of Amasya, to his father Sultan Bayezid II and to other emirs. The author also found this work among the münşeât collections in the Veliyyüddin Efendi Library and added it to his sources.
4- Tezkire-i Abdî: A literary work compiled by Abdî Efendi of Amasya, müderris of the famous Abdullah Pasha Madrasa; it contains the life stories of the important poets raised in Amasya up to 1000-1081 AH. In the work even unheard-of, unprecedented events such as the earthquake that occurred in Amasya are also recorded. The author found this work in Amasya at that time in an incomplete state.
5- Tezkire-i Sâdât: The Amasya Register of Seyyids that es-Seyyid eş-Şeyh Ali Efendi, son of Abdî Efendi, wrote in 1110 AH in a perfect hand while he was deputy (kaymakam) of the nakîbüleşraf of Amasya. The accuracy of the register was confirmed by Hocazâde es-Seyyid Osman Efendi, nakîbüleşraf of Amasya. Unfortunately the author could reach only ten pages of this work; he nevertheless states that he drew on it.
6- Defter-i Vukûât: Compiled by the kaymakam Şeyh Alizâde es-Seyyid Ahmed Rüşdî Efendi, it is a work in which, up to 1121-1153 AH, the earthquakes and disasters that occurred in Amasya, as well as some persons who died, are recorded. Ten leaves were also found missing from the middle of this work.
7- Tezkire-i Ulemâ: A work compiled by Abdurrahman Eşref Efendi, one of the müderrises of Merzifon. The author recorded the life stories of his teachers from whom he studied in his youth as well as of some scholars raised in Amasya and its surroundings up to 1100-1140 AH. This work was printed in the margin of the müderris's work Tezkiretü'l-Hikem.
8- Defter-i Nüfûs ve Mahallât: In three parts, one up to 816-918 AH, another up to 1000-1057 AH, and another up to 1112-1163 AH, it contains the population of Amasya, its neighbourhoods, its notables and genealogical records of about three generations each. The first and third parts were found incomplete, and the second part complete; each was officially confirmed by the Ottoman administration.
9- el-Mecmû' mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû': A great work compiled by Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahim Efendi of Amasya. Collecting the scholars and great teachers known up to 1050-1221 AH, especially in Amasya and mostly in Anatolia, it was written in seven years. It could be found complete and in the author's own hand in the private library, in his village, of the famous historian İsmail Pasha. The author praised this work among the works of the last period, saying that for Anatolia "a more beautiful book of the classes of scholars has not been seen."
10- Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Amâsiyye: A work prepared by Mustafa Vâzıh Efendi, Kara Müftüzâde of Çorum. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn states that the work concerns the conquest of Amasya, its scholars, its organization and the nature and morals of the people of Amasya, but that it is not a work based on history.
11- Defter-i Vefeyât: A work compiled by eş-Şeyh Mustafa Efendi, son of Hacı Abdullah, of Amasya, in which the great scholars who died in Amasya up to 1245-1291 AH are recorded. The author states that he searched for this work for five years and then found it complete in an unexpected place.
Among the sources the author drew on, some of those written in European languages are as follows: Küçük Asya'nın Eski Eserleri, Tarihi ve Coğrafyası (Charles Texier; its Turkish translation is Küçük Asya), Şark Hatıraları (Moltke), Asya'da Türkiye (Vital Cuinet), Eski Doğu Milletleri (the historian Morgan), Galatya ve Frigya Kıtalarının Keşfi (Georges Perrot), Pont Tarihi (Théodore Reinach).
The principal sources he used apart from these are shown in the table below with the name of the work and its author.
Table 2. Important Works Drawn on in Amasya Tarihi
Title of the Work, Author
- Kâmûsü'l-A'lâm
- Acâibü'l-Makdûr fî Nevâibi Timûr, Ahmed bin Arabşâh
- el-Mecmû' mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû' (Amasyalı Abdî Efendi Tezkiresi), Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahim Efendi
- Masârif-i Beytü'l-Mâl, Monlâ Bahşîzâde
- Ayânü'l-Asr ve A'vânü'n-Nasr, Salâheddîn es-Safedî (in the typesetting of the book the name "Kemâleddîn İbrâhim Efendi" has also got mixed into this line)
- Heşt-Behişt, İdris-i Bitlisî
- Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed en-Nüveyrî (the text also has a note "Nüveyrî's work")
- Ikdü'l-Cümân, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî
- Hulâsatü'l-Eser, Muhibbî
- Mufassal Kurûn-ı Cedîde Târîhi, Ahmed Midhat Efendi
- Râmûzü'l-A'yân, Muhammed Avârî Efendi, mufti of Akhaltsikhe
- Mürûcü'z-Zeheb, Ali el-Mes'ûdî
- Kenzü'd-Dürer, Emîr Bedreddîn Ebû Bekir bin Abdullah es-Sarhadî
- Nihâyetü'l-Ereb, Şihâbeddîn Ahmed en-Nüveyrî
- Külliyât, Ebû Reyhân el-Bîrûnî
- Nuhbe-i Ahbâr, Hasan Efendi of Edirne
- Kitâbü'r-Rüvât, Ebû Nasr İbni Mâkûlâ
- Veled-i Şefîk, Kadı Hatenîzâde (Hasan bin Musa)
- Şehnâme-i Osmânî, Gülşenîzâde Fethullah Ârif Efendi
- Zeyl-i İbni Hallikân (a history work)
The continuation of the table, which in the typesetting of the book has got mixed into a footnote, is as follows (title of the work, author, in that order): Mecma'ü'l-Ensâb, Muhammed bin Ali el-Acemî; Behcetü't-Tevârîh, Şükrullah; Ravzü'l-Menâzır, İbni Şıhne; Cevâhirü't-Tevârîh, Osman Ağa of Erzurum; Sicill-i Osmânî, Mehmed Süreyya Bey; ed-Dürerü'l-Kâmine fî A'yâni'l-Mie's-Sâmine, Ahmed ibni Hacer; Şerh-i Miftâh, Hüsâmeddîn el-Kâtî; el-Muhtasar fî Târîhi'l-Beşer, Sâdeddîn İsmail bin Muhammed bin Arabşâh; Târîh-i Âl-i Dânişmend; er-Ravzü'z-Zâhir fî Sîreti'l-Meliki'z-Zâhir, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî; Enderûn Târihi, Atâ Bey; es-Seb'ü's-Seyyâr, es-Seyyid Muhammed Rızâ Efendi; Hayru Ahlâm, Sa'dî Çelebi; Fezleke-i Kâtip Çelebi; Unvânü'l-İber (a history work); Gülistan Şerhi, Surûrî; Târîh-i Osmânî, İdris Paşa; Habîbü's-Siyer; Kitâbeler, İsmail Hakkı Uzunçarşılı; Kitâbü'l-Kısas, Ebûbekir el-Kâşânî; Câm-ı Cem-Âyîn, Bayatî Hasan b. Mahmûd; Kitâbü'l-Ekâlîm, Ebû Abdullah Muhammed bin Ahmed el-Makdisî; Câmiü'd-Düvel, Ahmed bin Lutfullah el-Muglevî; Kitâbü'l-Es'ile ve'l-Ecvibe; Vecîhî Târihi; Kitâbü'l-İnbâ; Kitâbü's-Sülûk li-Ma'rifeti'd-Düvel ve'l-Mülûk, Takiyyüddîn Ahmed Makrîzî; Kitâbü's-Siyer, Muhammed bin İshâk; el-Aylemü'z-Zâhir, Mustafa Cenâbî Efendi; Künhü'l-Ahbâr, Gelibolulu Âlî; Târîh-i Âl-i Osmân, Kemâl Paşazâde; Râmûzü'l-A'yân, Muhammed Avârî Efendi; Mecmûa-i Târîhiyye, Münîrî Mehmed Çelebi; Râmûzü'l-A'yân, Muhammed bin Abdullah el-Lekzî el-Avârî ed-Dağıstânî; Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed bin Fazlullah el-Ömerî; Selçuknâme-i Rûm, İbni Bîbî; Mir'âtü'l-İber, Saîd Pasha of Diyarbekir; Subhü'l-A'şâ, Şihâbeddîn Ahmed el-Kalkaşendî; Akvâm-ı Şarkiyye-i Kadîme, Morgan; Tabakât, İbni Şigâr el-Musûlî; Târîh-i Umûmî, Murad Bey; Tabakâtü'l-Fukahâ, Tâceddîn Abdülvehhâb bin es-Sübkî; Silahdâr Târihi; Tâcü't-Tevârîh, Hoca Sâdeddîn Efendi; Târîh-i Cevdet, Ahmed Cevdet Paşa; Kitâbü's-Sülûk li-Ma'rifeti'd-Düvel ve'l-Mülûk, Takiyyüddîn Ahmed Makrîzî; Muhtasarü'l-Mu'cem, Safiyyüddîn Abdülmümin; Târîh-i Naîmâ; Tabakâtü'l-Ümem, Ebü'l-Kâsım Saîd el-Endülüsî; Târîh-i Umûmî, Ahmed Refik Bey; Reyhânetü'l-Ervâh; Tarîku'r-Reşâd; Ravzatü's-Safâ, Muhammed bin Hâvend Şâh; Tercîh Haşiyesi, Kadı Burhâneddin; Şifâü'l-İlel, Muhammed bin Ali el-Hakîm et-Tirmizî; Tezkire-i Şuarâ, Mevlânâ Latîfî Çelebi; Tarîfü'l-Ümem, Muhammed bin Abdülazîz el-Kurtubî; Tezkiretü'l-Hikem, Abdurrahman Efendi of Merzifon; Süllemü'l-Vusûl ilâ Terâcimi'l-Fuhûl, Kâtib Çelebi; Tuhfetü'l-Fakîr ilâ Sâhibi's-Serîr, Şemseddîn Çelebi Muhammed bin İbrâhîm el-Îcî; el-Gurefü'l-Aliyye, Abdülkâdir el-Kureşî; Ünsü'l-Mühec ve Ravzü'l-Ferec, Muhammed bin Muhammed eş-Şerîf el-Hüseynî.
Notes and Research
Old Words in the Text
- münşeât: a book in which letters and official writings are collected as models, a collection of letters
- ma'rûzât: written reports submitted to a higher authority, petitions
- tezkire: a work containing short life stories of poets, scholars or persons
- nakîbü'l-eşrâf: the official who keeps the records of, and looks after the affairs of, the descendants of the Prophet (seyyids and sharifs)
- kâ'im-makâm: deputy, kaymakam
- zelzele: earthquake
- ayân: the notables, respected persons of a place
- ensâb: lineage, genealogical records
- ulemâ: scholars
- tabakâtü'l-ulemâ: a work arranging scholars by generation
- müverrih: historian
- varak: leaf (a page of a book)
- tab' edilmek: to be printed
Bezm ü Rezm
Bezm ü Rezm, at the head of the list, is a Persian history belonging to the second half of the 14th century and was written in the name of Kadı Burhâneddin. Its author Azîz bin Erdeşîr el-Esterâbâdî is mentioned in the sources as an Iranian historian and poet known for his work called Bezm ü Rezm; his death was after 800/1398. Hüsameddin's presenting the work in the book as "the divan secretary of Kadı Burhan, ruler of Sivas" agrees with this framework. The title of the book means "feast and battle" in Persian.
The Nature of the Local Sources
Many of the works listed in this section are local registers in which records were kept: a register of seyyids, a register of population and neighbourhoods, a register of deaths and events. These are records that document the scholars, families, earthquakes and deaths of Amasya and are hard to find elsewhere. Hüsameddin states plainly that he found several of these registers incomplete, that is, with leaves torn from the middle. Where these records are found today cannot be understood from this section; no information on these registers was found in other sources.
Among the sources written in European languages the names of travellers and researchers such as Charles Texier, Moltke, Vital Cuinet, Georges Perrot and Théodore Reinach appear. In the spelling of the book these names are written with their Turkish pronunciations; in the translation above their present-day spellings are given, and the titles of the works are rendered according to the meaning of their form in the text.
Bibliography
Primary sources
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Introduction, p. 55–60. amasya.bel.tr
Academic studies