Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddin Amasya Tarihinin ilk dört cildini eski harflerle yayınlatmış; fakat diğerlerini yayınlatamadığı için bu kısım, müellif nüshası olarak kalmıştır.
Birinci Cilt: (İstanbul H. 1330, 422 sayfa-Matbû) : Bu ciltte müellif, eseri yazma amacını açıkladıktan sonra “Mukaddime” bölümüyle başlamaktadır. Bu bölümde Amasya ve Amasya’ya bağlı bulunan yerleşim yerlerinin isimleri, eski ve yeni mevkileri, bilinen mahalleleri ve eski eserleri, medrese, mektep, türbe gibi dini müesseseleri ve önemli yapıları ele almıştır. Amasya adının menşe’i, yerleşim yerlerinin adlarının kökenleri detaylı bir biçimde açıklanarak özellikle Türkçe ile bağlantıları ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır.
Amasya’nın coğrafi olarak sınırlarını açıkladıktan sonra o dönemde yedi kâzadan müteşekkil bir sancak olduğunu geçmiş asırlarda ise on sancağı bulunan bir merkez vilayet olduğu daha sonra on sekiz kazâya ayrılan bir liva merkezi olduğunu ve nüfüsunun iki yüz seksen bini aştığını belirtmiştir. Tarih kitaplarının, seyyahların, şairlerin Amasya’yı nasıl tarif ettikleri üzerinde durarak Amasya’nın dört bin yıllık kadîm bir şehir olup şehri kuranların da Türk kökenli bir kavim olduğunu iddia etmektedir. Bu iddiasını Amas kelimesinin dil olarak kökeni ve çeşitli tarihi kaynaklarda delillendirmektedir. Amasya’ya tarih kitaplarında verilen isimlerden bahsederek Çakallar, Ferhad Kayası, Veng, Lokman dağı gibi mevkilerin adları ve tarihleri ile ilgili bilgiler vermiştir. Ardından Arguma, Enderûn, Bâlus, Harşene, Zemendû, Fon, Kelkis Kaleleri, Yeşilırmak, Çekerek ve Tersakan ırmakları üzerindeki köprülerle beraber anlatılmıştır. Bu cildin sonraki kısmında ise Amasya şehri sınırlarındaki elli üç mahalle ve şehrin dışında bulunan iki mahallesi olmak üzere toplam elli beş mahallenin adı, coğrafi konumu, tarihi, önemli yapı ve mekanları ve şahsiyetleri tanıtılmıştır. Amasya’da bulunan 78 türbe ve şehrin şairlerinin, hattâtlarının, âlimlerinin, şeyhlerinin isimleri sıralanmış; 31 tekke, 8 dârü'l kurrâ, 36 medrese hakkında bilgi verildikten sonra imâretler, ziyafethâneler, Tanzimat Fermanı’ndan sonra açılan mektepler ve Amasya’daki 27 büyük sülaleden bahsedilmiştir. Birinci ciltte müellif Amasya Tarihi’ni yazarken kullandığı önemli kaynakları sıraladıktan sonra Amasya’nın kazâ ve kazâlara bağlı nahiyeleri tek tek incelemiştir. Bütün bu bilgiler verilirken Amasya’nın farklı mevkileri hakkında yazmış olduğu dörtlükler halindeki şiirleri ile metnin edebi yönünü de güçlendirmiştir.
İkinci Cilt (İstanbul H.1332, 492 sayfa-Matbû): Aynı zamanda genel Türk tarihi ile ilgili bilgilerin de verildiği bu ciltte “Birinci Bâb” olarak Amasya Sancağı’nda yerleşmiş olan kavimler ve tâbi oldukları Tûrân, Pont, Roma, Arab, Rûm, Dânişmendî, Selçûkî, İlhânî, Türkmânî ve Osmânî" nâmlarıyla meşhûr olan hükûmetler zamanında meydana gelen olaylar ve sancağın idaresinde bulunan kişiler üç döneme ayrılarak anlatılmıştır. Bu dönemler İslam dininin doğuşunun öncesinden hicrete, hicretten İstanbul’un fethine ve fetihten sonraki dönem olmak üzere üç bölümde incelenmiştir. Zaman belirtmek amacıyla hicri takvim tercih edilmiştir.
İkinci cildin giriş (medhâl) bölümünde Amasya Sancağı’nda yerleşenlerin "Tûrânî ve Âryânî" olmak üzere iki unsurdan çoğaldığı ve her ikisinin de Yâfes bin Nûh evlâdından olduklarını belirtmiştir. Ancak bu iki unusurdan birinin ehl-i îmân, diğerinin ise Hristiyân olduğu, ehl-i îmânın bir mikdâr Kürdlerle beraber çoğunlukla Türk milletinin hakim olduğunu ifade etmiştir. Müellif daha sonra Türk milletin karakteristik özelliklerini kaynaklar vasıtasıyla açıklamış ve bu yönleriyle İslam dinine olan büyük hizmetleri üzerinde durmuştur. Türklerdeki gün ve özellikle ayların adları ve kökenlerini detaylıca ele almış, on iki hayvanlı Türk takvimine dikkat çekmiş ve Türklerin tâbi olduğu usûl ve ahkâm ile ilgili olarak "tûrâ, kânûn, yasa" kelimeleri üzerinde durmuştur. Arap tarihlerinde ve genel araştırmalarında, silsilenamelerde "Tûrân" soyun dilleri ve kılıkları itibâriyle dokuz anara ayrıldığını belirterek bunları tek tek açıklamış, bu dokuz anardan türeyen bütün Turan kabilelerinin hepsini saymak mümkün olmasa da millet veya oymak olan Türk boylarını alfabetik olarak sıralamıştır. Bunlardan Amasya Sancağı’nda daha çok Guz, Tagar, Çerkes, Lâz, Gürcî, Becenek, Koman vesâ'ir Uygur kabilelerinin yoğunlukla yerleşmiş olduklarını belirtmiştir. Guz kelimesinin Oğuz Han’dan geldiği ve Oğuz Han’ın ulu Türk manâsında olan "Türkmen" lakabıyla da iştihâr etdiği için bütün evlâdına "Türkmenler" dendiğini belirterek 24 Oğuz boyunun isimlerini ve anlamlarını tek tek açıklamıştır. Çerkeslerin, Gürcülerin kökenlerini irdelemiş, Türklerin eski dinleri ve adlarından dolayı Türklerden geldiğini iddia ettiği 24 peygamberin isimlerinin kökenlerini açıklayarak bu iddiasını ispat etmeye çalışmıştır. Türklerin İslamiyet’i kabulü ve Amasya Sancağı’nın Amasya, Erba'a, Havza, Zünnûn, Zeytûn, Zile, Osmâncık, Gelgirâs, Köprü, Gümüş, Lâdik, Mecîdözü, Merzifon kazâlarından müteşekkil olduğu H. 1254 (1838-1839)’de tamamlanan nüfus sayımına göre müslüman ve gayrimüslim erkek nüfus miktarını vermiştir. Toplam 202.246 Müslüman nüfûsun üçte birinin Oğuz Hân neslinden yani Türkmen olup üçte birinin yarısı Tatar, Kumuk, Lezgi, Nogay ve diğeri yarısı Çerkes, Kürt ve diğer üçte birinin de Gürci, Laz olduğu tahmininde bulunmuştur.
Birinci fasılda Amasya’daki Turani yönetimleri izah etmeye başlamıştır. Turani bir kavim olarak değerlendirdiği Hititler’in Amasit Oymağı’nın Amasya ile irtibatını dil ve tarih bağlamında irdelemiştir. İkinci fasılda Îrânîlerin ve daha sonra Îrânîlerin bakiyyesi ve Pon hükümdarları demekle meşhûr olan Mihridâdlar’ın Amasya’da iktidarları ve yöneticilerini ele almıştır. Üçüncü fasılda Roma Devleti zamânında Amasya'nın idâresi ve yöneticilerini, dördüncü ve beşinci faslı biribirinden ayırmak mümkün olmadığı için beraber ele alındığını belirterek Tûrânîler’in, Romalılar’ın, Îrânîler’in, Arablar’ın Amasya’da idareleri hakkında bilgi vermektedir. Altıncı fasılda Türkler'in öz yurdu olan Amasya Sancağı’nda Togânîler’in yani Dânişmendîler’in ortaya çıkışı ve burayı idaresi anlatılmaktadır. Bu dönemden itibaren artık yöneticilerin ayrı başlıklar altında isimleri açılarak anlatılmaya başlanmıştır. Yedinci fasılda Selçûkluların kökenini ve bu dönemde Amasya’yı idare eden yöneticiler ile onların döneminde Amasya’da vuku bulan olayları, (Amasya’yı etkileyen Baba İshak hadisesi gibi olaylar dikkat çekicidir), sekizinci fasılda Amasya’da Moğol etkisini, Moğollar tarafından Amasya’ya me'mûr edilenleri ve Selçuklular zamanında buraya yönetici olarak tayin edilenleri, Amasya'da Selçuklu hakimiyetini Moğol idarecilerinin Amasya’da harekâtını ve hâssaten Amasya’daki tarihi olayları bulunabildiği kadar beyân ve tafsîl etmiştir. Bu bölümde Seyfettin Torumtay, Sultan Giyaseddin Mesud, İşboğa Noyin gibi yöneticiler döneminde Amasya anlatılmıştır.
Üçüncü Cilt (İstanbul 1927, 377 sayfa-Matbû): İstanbul Necm-i İstikbal Matbaası’nda baskısı yapılan ve dokuncu fasıl ile başlayan bu ciltte Sultân Ebû Sa'îd Bahâdır Hân’ın vefatından sonra Amasya ve çevresinin yönetiminde bulunan yerli Türk beyleri, bunların zamanlarında Amasya ve havâlîsinin tâbi' olduğu hükûmetler ve tarihi olaylar anlatılmaktadır. Onuncu fasılda müellif, Amasya emîri Ahmed Şâh Bey’in Osmânlılar’la birleşmesinden sonra Amasya ve çevresindeki tarihi olaylar ile Osmanlılar Devri’nde Amasya vilâyetini idâre eden vâlîler, mutasarrıflar, mîrlivâlar, mütesellimler ve Amasya a'yânını beş devreye ayırarak ayrıntılarıyla ele almıştır. “Birinci Devre” Amasya vilâyetinin Osmanlı memleketi sayıldığı H. 788 (M. 1386-1387) senesinden H. 918 (1512-1513) yılına kadar devâm eden yüz yirmi dokuz yıl içinde Amasya’ya tayîn edilen vâlîleri, kadıları, müftüleri ve diğer şehir yöneticilerini ve bu bölgedeki olayları anlatmaktadır. Bu devreyi “Şehzâde Yıldırım Sultân Bâyezîd” ile başlatmış, onun Osmanlı Devleti’nin Anadolu’ya tayin ettiği ilk vali olduğunu ve onun Kadı Burhan’ın Amasya’dan çekilmesiyle Amasya ve çevresinin Osmanlı memleketi olduğunu beyan ettiğini ifade etmiştir. Ardından Çelebi Mehmed, Murad Han, II. Bayezid, Ahmed gibi şehzadeler ile diğer Amasya yöneticilerinin zamanında meydana gelen hadiseleri tafsilatıyla aktarmıştır. “İkinci devre” Osmanlı hakimiyetindeki Amasya’nın H. 918 (M.1512-1513) senesinden başlayıp H. 1011 (1602-1603) yılına kadar doksan üç sene devam eden devredir. Bu dönemde sık sık yöneticilerin değişmesi ve Anadolu’daki karışıklıkların artmasını özellikle Osmanlı hânedânında ve Anadolu’da gayr-i Türkler’in tahakküm ve istibdâdına bağlamış, bu durumun Türklerin ihtilal bayrağını açmasına zemin hazırladığını belirtmiştir. Amasya tarihinin ikinci devresiyle üçüncü devresi arasında hâsıl olan bir “tezebzüb-i idâre” dönemine müellif “Tarih-i Fetret” adını vermiştir. Amasya sancağında altı yıl devâm eden bu karışıklık zamanında Amasya’nın idâresine bazen Osmanlı Devleti bazen de ihtilalciler hâkim olmuşlardır.
Dördüncü Cilt (İstanbul 1928, 240 sayfa- Matbû): Bu cilt Osmanlı yönetimi altındaki Amasya’nın üçüncü devresi ile başlamaktadır. Üçüncü devrede H. 1017 (1608) senesi recebinden başlayıp; H. 1099 (M. 1688) senesi recebinin sonuna kadar tam seksen iki yıl devam eden dönemde Amasya’da görev yapan valilerden, kadılardan, yeniçeri serdarlarından, şehir kethüdalarından ve mütesellimlerinden bahsedilmiştir. Bunun yanısıra hattât, şair, şeyh, müfessirler, muhaddisler gibi önemli şahsiyetlere de değinilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nda Amasya Târihi’nin dördüncü devresi de bu ciltte başlamaktadır. Dördüncü devre H.1099 senesi gurre-i şa’bânında (M. 1688) başlayıp, H.1219 senesi rebiülevveline kadar (M. 1804) yüz yirmi yıl devam eden dönemdir ve bu bölümde üçüncü devredeki usulle şehir hakkında bilgiler verilmektedir. Bu cildin başında buradan itibâren üçüncü devrenin sonuna kadar Vecîhî, Hasan Beyzâde, Naîmâ, Abdî Paşa, Silahdâr târihleriyle Fezleke-i Kâtip Çelebi ve Bâb-ı Âlî, evkâf mahzenlerinde mevcut Ahkâm ve Evâmir Defterleri, Amasya Mahkemesi Sicillâtı, Amasyalı Abdî Efendi Tezkiresi, Şakâyık’ın Atâyî ve Şeyhî zeyilleri ve diğer tarihi vesikaları kaynak olarak kullandığı açıklamasını yapmıştır.
Dördüncü cildin bakiyyesi (İstanbul 1935, 196 sayfa-Matbû) “Amasya Tarihi’nden Üçüncü Devre Bakiyyesi” başlığı ile başlayan bu cilt 1119 senesi receb gurresinde (M. Eylül 1707) Amasya mutasarrıfı olan Recep Paşa ile başlayıp H.1219 muharremi başında (M. Nisan 1804) Amasya muhassılı olan Süleyman Bey ile sona eren dönemde Amasya yönetimindeki şahsiyetler ve bu dönemde yaşanan olaylar anlatılmaktadır.
Beşinci Cilt (kayıp): Basılması için Gayret Matbaası’na verilmiş olduğu fakat burada çıkan bir yangında yandığı veya kaybolduğu söylenmektedir. Muhtemelen bu ciltte Osmanlı idaresindeki Amasya’nın beşinci tarih-i devresi ile ilgili bilgiler verilmiştir. Müellif bu beş devrenin her birinin bir acıklı olay ile sona erdiğini belirtmiştir.
Altıncı Cilt (1931, 819 sayfa-Müellif hattı): H.13 Saferü’l-hayr 1350 tarihinde tamamlanan bu cildin başlangıcında Amasya Tarihi’nin “İkinci bâbı” ile ilgili bir açıklama yapılarak Amasya’nın Türkler eline geçtiği günden itibaren bu şehir dâhilinde doğup, ortaya çıkan, ikamet eden, bir vesile ile burada ün kazanmış “mülûk, ümerâ, vüzerâ, erkân, sudûr, ulemâ, kudât, hükkâm, a’yân, şu’arâ, üdebâ, lutefâ, küttâb, hattâtân, erbâb-ı hayr u şer, ashab-ı sanâyi’ ve eseri olan ricâlin ve hanımların” mümkün olabildiği kadar biyografilerinin ve soylarının yazıldığı ifade edilmiştir. Fakat bu kadar şahsın çokluğuna binâen aranılan kimselerin tercemelerini kolayca bulabilmek için bunların Arap alfabesi sırasına göre düzenlendiği belirtilmiştir. Bu nedenle ikinci bâb yirmi sekiz fasla ayrılmıştır. Terceme sahiplerinin ecdadlarının hece tertibi üzerine yazılması imkânı görülemediğinden tespit edilebilirse vefat yılları olmadığı takdirde yaşadıkları zaman itibariyle tertip ve kaydedilmiştir. Ayrıca lakap ve künyeleri ile meşhur olanlar da şöhretleriyle yazılmıştır. Bu cilt böylelikle birinci fasıl olarak adlarının ilk harfi hemze olanların biyografileri ile başlamaktadır.
Daha önceki ciltlerde kronolojik olarak incelenen Amasya Tarihi bu ciltten sonra Amasya’nın önemli şahsiyetlerinin biyografileri ile devam etmektedir. Altıncı cilt kapsamı bakımından en uzun olan cilttir. İçerisinde 798 kişinin biyografisi yer almaktadır.
Yedinci Cilt (1931, 675 sayfa-Müellif hattı): H. 25 Cumâdelûlâ l350 tarihinde tamamlanan cilt “Ahter Hundi Şah Hatun” ile başlayıp hemze faslı devam etmiş, ilk harfi (ا) ikinci fasılda be (ب)‚ ve üçüncü fasılda pe (پ) olan şahsiyetlerden “Pîri Mustafa Efendi Hacızâde”nin biyografisi ile son bulmuştur. Yedinci ciltte 726 kişinin biyografisi bulunmaktadır.
Sekizinci Cilt (1932, 580 sayfa-Müellif hattı): H. 7 Ramazânü’l-mübârek 1350 yevmü’l-Cum’a tarihinde tamamlanan cilt dördüncü fasıldan adlarının ilk harfi iki noktalı te (ت) harfi olan “Tâbûk Bey-Emîr” ile başlamaktadır. Daha sonra ise eserde se ( ث)‚ cim (ج), çe (چ) ve ha (ح) harfleriyle alfabetik olarak biyografiler devam etmiştir. Sekizinci fasılda “Hasîb Mehmed Efendi-Hâcı Abdullâh Ağazâde” ile son bulmaktadır. Sekizinci ciltte 460 şahsın biyografisi yer almaktadır.
Dokuzuncu Cilt (1932, 606 sayfa-Müellif hattı): Çırçırda Hacı Hasan Mahallesi’nde H. 19 Zilhicce 1350 tamamlanan cilt sekizinci fasıldan devam edip “Hüseyin Gâzi Bey-Emîr Sehmü’d-devle” ile başlayıp dokuzuncu fasılda hâ (ح), diğer fasıllarda hı (خ), dal (د) harfiyle başlayan isimlere ait biyografilerle devam etmiş, zel (ذ‚) harfiyle başlayan isimlere ait kısa hal tercümeleri de on birinci fasılda verilerek “Zihnî Mustafa Efendi-Uzun Müftüzâde es-Seyyid” ile son bulmaktadır. Bu ciltte 586 şahsın biyografisi yer almaktadır.
Onuncu Cilt (1932, 560 sayfa-Müellif hattı): Çırçır’da Hâcı Hasan Mahallesi’nde H. 13 Safer 1351 ve 17 Hazîran 1932 Cum’a günü tamamlanmış ve Amasya tarihinin ikinci bâbından on ikinci faslı ile adlarının başında noktasız “ ر” (râ) harfi bulunan şahsiyetlerden “Râ’if Mehmed Efendi-Abdîzâde” ile başlamakta ve ze (ز) ve sin (س) harfleriyle devam edip on dördüncü fasılda “Sînâ Çelebî-Hâce, el-Hâc” ile son bulmaktadır. Ciltte 499 şahsın biyografisi bulunmaktadır.
On Birinci Cilt (1937, 613 sayfa-Müellif hattı): Şişli’de Samanyolu Sokağı’nda 93 numaralı hânede 1356 senesi Muharrem’inin on yedinci ve 1937 senesi Mart’ının otuz birinci Salı günü tamamlanan cilt on beşinci fasılda adlarının başında üç noktalı şîn (ش) harfi olan şahısların biyografilerinden “Şâpur Bey-Emîr Şücâeddin” ile başlayıp sad (ص) dad (ض)‚ tı (ط)‚ zı ( ظ) ve ayın ( ع) harfleriyle alfabetik sıra ile Amasya tarihindeki önemli şahısların biyografileri ile devam etmiş ve yirminci fasılda “Abdülkerîm Efendi-Müderriszâde” ile son bulmaktadır. Müellif bu ciltte Amasya tarihinin harf-i şîn (ش) dan itibaren aşağılarının tamamen yandığını ve bunları telâfi etmeye çalıştığını ancak üçte birini telâfi edebildiğini ifade etmiştir. Bu ciltte 755 şahsın biyografisi yer almaktadır.
On İkinci Cilt (192 sayfa-Müellif hattı): Yirminci fasıldan devam ederek “Abdullâh Mu’îneddîn Ebü’l-Mekârim el-Müstevfî” ile başlayan on ikinci cilt “Osmân Paşa-Gürcüzâde el-Hâc” ile son bulmuştur. Bu ciltte 250 şahsın biyografisi mevcuttur. Bu cildin sonunda tamamlandığı tarihe dair herhangi bir notun olmayışı ve fihristinin bulunmayışı yarım kaldığını göstermektedir.
Bu muazzam eserde yer yer muhtelif kişilerin hayatları hakkında bilgiler bulunmakla birlikte asıl biyografiler 6-12. ciltleri arasındadır. Fakat yukarıda belirtildiği üzere 12. cilt “Osman Paşa (Gürcüzâde el-Hâc)” maddesiyle bitmektedir. Eserde VI. cildin başında ikinci bâbın yirmi sekiz fasla ayrıldığının belirtilmesi, yine müellifin “ayın” harfinde kalması sekiz fasıl daha eklenmesi gerektiğini göstermektedir. Kezâ müellif 11. cildinin başında “şın harfinden sonrasının bütünüyle yandığını” ifade etmektedir. Sonraki yıllarda tamamlanmaya çalışılan ciltlere ait defterlerin ise Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal tarafından Ankara’da bir sahaftan satın alındığı, altı cilt defterin merhûm Prof. Dr. Mehmet Arslan’ın katkısıyla eserin kayıp olduğu anlaşılan kalan kısımlarının kısmen eksik, kısmen tamamlanmış müsveddeleri olduğu tespit edilmiştir. Bu ciltlerle ilgili bilgiler Mehmet Fatih Köksal tarafından aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Bu sayılar sadece madde başı olarak verilen kişilerin sayısı olup Mehmet Fatih Köksal’ın şahsî kütüphanesinde bulunan altı deftere göre defter başına ortalama 221 madde düşmektedir. Arada iki adet eksik defter olduğu düşünülmekte ve bu eksik defterlerde olması gereken maddelerle birlikte (1330+442=1772) sekiz defterde ortalama 1800 civarında maddenin var olduğu tahmin edilmektedir. ⁶⁹
Defter İlk ve Son
Sırası/ Maddeler Sayfalar Biyografiler Toplam
Numarası Madde
Sayfa Dolu Ekler Sadece Bir Birk Uzun
sayısı sayfa madde cümle aç cümle
sayısı başı bilgi cüm
le
bilgi
1.Defter/numar Şâbûr - Âkıl 376 80 Fihrist 3 184 47 32 116 379
1. Defter/
numara yok
a yok şecere
Ayın harfinin
bir kısmı ve
gayın eksik
2.Defter/5 Fâtih- 374 30 Fihrist 2 92 19 6 46 163
Kemâleddin şecere
Çelebi
3.defter/6 Kibâroğlu- 234 30 Fihrist 108 30 9 50 197
Meşkî
4.defter/7 Muhammed- 343 144 Fihrist 12 5 8 25 231 269
Muhlis Osman şecere
5. defter/8 Mustaf-Münîf 335 117 Fihrist 3 18 12 11 160 201
şecere
nun vav-he
eksik
6.defter/10 Yabur-Yûnus 302 59 7 ayrı kağıt 16 2 12 72+19 121
parçasında 19
biyografi
1964 460 423 118 95 694 1330
Eserin muhtelif ciltlerinde Amasya’da yetişmiş veya bir şekilde Amasya’da bulunmuş kadınların biyografilerine de yer verilmiş ve diğer şahsiyetler gibi titizlikle çalışılmıştır. VI. Ciltten itibaren yaklaşık 82 kadına ayrıca başlık ayrılarak hayat hikayeleri tespit edilmiş, türbe ve mezarları ile vakıfları hakkında bilgiler verilmiştir. Diğer biyografiler içerisinde de haklarında malumat verilen hanımlar bulunmaktadır. Bu hanımların genellikle önemli devlet adamlarının eşleri, anneleri, kızları veya kız kardeşleri oldukları görülmektedir.
Bir şehir tarihi olarak Amasya Tarihi’nde şehir yönetiminde bulunan şehir kethüdası, mutasarrıf, kale dizdarı, meclis-i a’yan ve hâcıyan üyeliği, kaza voyvodası, maden emini, nüzül emini gibi görevliler ile devletin çeşitli kurumlarında görev alan Amasyalılar hakkında bilgi verirken başta Osmanlı yönetim yapısı olmak üzere Anadolu’da hakim olmuş diğer devletlerin yönetimi ile ilgili de pek çok malumat bulunmaktadır.
Müellif eserinde sadece siyasi hadiselere değil Amasya halkını etkileyen sosyal, kültürel ve ekonomik olaylara da değinmiştir. Eserde muhtelif yıllarda meydana gelen doğal afetler buna örnek gösterilebilir. H. 818 (M. 1415-1416) yılında yaşanan depremde halk üç ay kadar çadır altında yaşamış, depremden sonra bahçeler, bağlar, tarlalar kurumuş, kıtlık ve fakirlik bölgede etkili olmuştur. H. 999 (M.1590-1591) senesinde Amasya ve çevresinde büyük bir deprem olduğunu ve on gün kadar sürdüğünü, ahâlînin meydanlara çıkıp çadırlar altında iki ay kadar kaldığını, sonrasında kıyametin kopacağı söylentileri yayılınca Amasya halkında genel bir korku hakim olduğunu, bunu fırsat bilen bazılarının durumu suistimal ederek servetler edindiğini yazmıştır.⁷⁰ H.1079 (M. 1668-1669) yılındaki zelzele için de benzer bilgiler verilmiştir.⁷¹ H.442 (M. 1050-1051), H.1057 (M. 1647-1648), H.1240 (M. 1824-1825) yıllarında da depremler olduğundan söz edilmiştir.
Halkı etkileyen bir diğer afet ise yangınlardır. Müellif H.1099 (M.1687-1688) yılında Amasya mutasarrıfı olan Hüseyin Paşa zamanında Eski Kethüdâ Mahallesi’nde korkunç bir yangın çıktığını, rüzgârın şiddetiyle her tarafa dehşet verip, bu gecenin seherinde İçerişehir’de Hâtuniye Mahallesi’nden de bir yangın daha parladığını ve Amasya Şehri’nin üçte ikisini yakıp mahvettiğini belirtmiştir. O zamanlarda ayân mahalleleri arasında sayılan bu iki mahallede çıkan yangından kurtarmak için kırlara, boş yerlere taşınmış olan ve taşınmakta bulunan ev eşyaları serseriler ve yağmacılar tarafından aşırılmış bu yağmacılar arasında müteseyyidlerin de bulunduğu ifade edilmiştir. Maalesef bu yangın yağmacılık nedeniyle iyice büyümüş, halk ile emîrler ve seyyidler arasında bir kavgaya dönüşmüştür.⁷² Bu dönemde bir taraftan türedilerin belâsı, diğer taraftan emir ve seyyid unvânı alan zorbaların cefâsı yüzünden Amasya acıklı bir felâkete uğramıştır. Müellifin ifadesiyle her taraftan zuhur ederek sâdâtın ve türedilerin kılıcından artakalan Amasyalıları bir başka felaket olan veba salgını da etkisi altına almıştır.⁷³ Ertesi yıl gittikçe şiddetlenen kıtlık ve veba salgını Amasya’yı kasıp kavurmuş, herkesi can derdine düşürmüştür.⁷⁴ Müellif özellikle kendisinin de özellikle muzdarip olduğu yangınlardan da bahsetmiştir. 26 Mart 1914 günü meydana gelen yangından kiralık olarak oturduğu ev, eşyasıyla beraber yandığı esnada koca bir konsol dolusu vesikaları da yanmış ve yine müellifin ifadesiyle bu zâlim yangın, hafızasında kalan malumattan başka bir şey bırakmamıştır.⁷⁵
Müellifin şahit olduğu yangınlardan biri H. 1331 (M.1912-1913) yangınıdır. Amasya âlimlerinden biri olan Ahmed Efendi (Sofu)’nin biyografisinde bahsettiği olayda bir gün kendisinin yanına gittiğini ve hal tercemesini sorduğunu belirtmiştir. Ardından olayı şu şekilde anlatmaktadır: “Derhal elimi tutdu ve buyurdu ki; “Sen ulemâ-yı ümmetin, a’yân-ı memleketin, vatanın târîhini yazıyorsun, bundan büyük hayırlı hizmet olmaz. Bâdi-i mağfiretin olur inşâllah. Lâkin dikkat ki yazdıklarını yakmayasın, yangından sakın. Elinde yarısı bile kalsa yine bir menfa’atdir. Diğer yarısını sonra da yazabilirsin. Terceme-i hâlini yazacağın kimselerin uyûb u nevâkısını yazmakta pek ziyâde dikkat et. Ya müşâhade yahud ihbârât-ı sâdıka ile sâbit olan seyyi’âtı ibret için yazmakta bir be’is yoktur. Bu halde sakın garaz karıştırma. Hasenâtı istediğin kadar yazarsın. Mümkün olduğu kadar seyyi’âtdan taharrüz et, sonra o mağfûr olur, sen mu’azzeb olursun.”
Ahmet Efendi’nin sözlerini kaydeden müellif, İstanbul’da Molla Hüsrev Mahallesi’ndeki Acı Çeşme Sokağı’nda oturduğu hânenin karşısından çıkan yangında eşya ve kitaplarının yandığını ve eşinin kurtarabildiği eşya içinde yukarıda bahsedildiği gibi Amasya Tarihi’nin harfi “şîn”e kadar olan yarısının da bulunduğunu ve “şîn” harfinden sonrasının tamamen yandığını belirtmiştir.⁷⁶
Halkı etkileyen üzücü olaylar arasında kıtlık ve salgın hastalıklar bulunmaktadır. H. 685 (M.1286-1287)’de yaşanan kıtlık nedeniyle kedi, fare, köpek gibi hayvanların etleri bile azalmış keçi, koyun ve öküz etleri gibi narha tâbi' olduğu aktarılmıştır. ⁷⁷ H. 718 (M. 1318-1319) yılında Amasya yönetimindeki İşboğa Noyin zamanında Târîh-i Aynî’de zikredildiği üzere Anadolu halkını kıtlık ve fakirlik perişan etmiş; ölmüş insan, hayvan, köpek etleri yenilmiş; bunlar dahi pahalanmış bu nedenle yokluk içindeki insanlar evlâdını satıp para tedârik ederek bu etleri almaya mecbûr olmuştur. Bu yüzden hükûmet alışverişte hileye meydan vermemek için oğlana on dirhem, kıza sekiz dirhem fiyat belirlemiştir.⁷⁸
Eserde bu vahim hadiseler dışında güldüren anektodlar da anlatılmaktadır. Bunlardan biri yaşadığı dönemin Hoca Nasreddîn’i sayılan Şefîk Mehmed Efendi (Şeyh) biyografisinde şu şekilde geçmektedir:
“Sultan Bâyezid müezzinlerinden ve meşâhîr-i sulehâdan “Kara Müezzin” demekle meşhûr Hâfız İbrahim Efendi bir gece Sultân Bâyezid imâmı Hâfız Şerîf Efendi’nin kahvehânesinde bir cemm-i gafîr içinde latîfeler söyleyerek halkı güldüren Şefik Efendi’nin alnından öper. Şefik Efendi derhal iki elini kaldırıp yüzüne sürerek “Elhamdülillah” der. Kara Müezzin ve nâsdan bazıları neye hamd etdiğini sordukda Şefik Efendi, “Küçüklüğümde annemi kızdırmışdım. “İlâhî oğlum, yüzünü köpekler yalasın” diye bedduâ etmişti. O bedduâya uğradım, fakat hafîf geçtiğinden Allah’a hamd etdim” demiştir.”⁷⁹ Bunun gibi örneklere eserin muhtelif ciltlerinde rastlamak mümkündür.
In Modern English
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddin had the first four volumes of Amasya Tarihi printed in the old letters; since he could not have the others printed, this part remained as the author's copy (müellif nüshası).
Volume One: (Istanbul, 1330 AH, 422 pages, printed). In this volume, after explaining his purpose in writing the work, the author begins with the "Mukaddime" (Introduction) section. In this section he took up the names of Amasya and of the settlements attached to Amasya, their old and new locations, their known neighbourhoods and old monuments; and its religious institutions such as madrasas, schools and tombs, and its important buildings. He explained in detail the origin of the name Amasya and of the names of the settlements, and tried in particular to show their connection with Turkish.
After explaining the geographical boundaries of Amasya, he stated that at that time it was a sanjak made up of seven kazas; that in past centuries it was a central province with ten sanjaks; and that it later became a liva centre divided into eighteen kazas and that its population exceeded two hundred and eighty thousand. He dwelt on how history books, travellers and poets described Amasya; and put forward that Amasya is an ancient city of four thousand years and that those who founded the city were a people of Turkic origin. He bases this claim on the linguistic origin of the word Amas and on various historical sources. He spoke of the names given to Amasya in history books; and gave information on the names and histories of places such as Çakallar, the Ferhad Rock, Veng and Mount Lokman. Then he described the castles of Arguma, Enderun, Bâlus, Harşene, Zemendû, Fon and Kelkis, together with the bridges over the Yeşilırmak, Çekerek and Tersakan rivers. In the later part of the volume, a total of fifty-five neighbourhoods, fifty-three within the city limits of Amasya and two outside the city, are introduced, with their names, geographical location, history, important buildings and places, and famous persons. The 78 tombs in Amasya and the names of the city's poets, calligraphers, scholars and sheikhs are listed; after information is given about 31 tekkes, 8 dârülkurrâs (Qur'an recitation schools) and 36 madrasas, the volume speaks of imarets, guest houses, the schools opened after the Tanzimat Edict, and the 27 great lineages in Amasya. In the first volume, after listing the important sources he used while writing Amasya Tarihi, the author examined one by one the kazas of Amasya and the nahiyes attached to the kazas. While giving all this information he also strengthened the literary side of the text with poems in quatrains that he wrote about various places in Amasya.
Volume Two (Istanbul, 1332 AH, 492 pages, printed): In this volume, in which information on general Turkish history is also given, as the "First Bâb" the peoples settled in the Sanjak of Amasya and the events that took place in the times of the administrations to which this sanjak was attached, known by the names Turan, Pontus, Rome, Arab, Rum, Danişmendid, Seljuk, Ilkhanid, Turkmen and Ottoman, and the persons who governed the sanjak, are narrated divided into three periods. These periods are examined in three sections: from the time before the rise of Islam to the Hijra, from the Hijra to the conquest of Istanbul, and the time after the conquest. The Hijri calendar was preferred to indicate time.
In the introduction (medhal) section of the second volume he stated that those who settled in the Sanjak of Amasya multiplied from two elements, "Turanian and Aryan," and that both are of the line of Japheth, son of Noah. But he said that one of these two elements is Muslim and the other Christian; and that among the Muslims, although there are a small number of Kurds, the Turkish nation mostly predominates. The author then explained through sources the characteristic features of the Turkish nation and dwelt on the great services they rendered to the religion of Islam with these features. He treated in detail the names of the days among the Turks, and especially the names of the months and their origins, drew attention to the Twelve-Animal Turkish calendar, and dwelt on the words "töre, kanun, yasa" in connection with the rules and rulings to which the Turks adhere. Stating that in Arab histories, general researches and genealogy books the "Turan" line is divided into nine main branches by their languages and appearance, he explained them one by one; although it is not possible to count all the Turan tribes descended from these nine branches, he listed in alphabetical order the Turkish tribes that are a nation or clan. Of these he stated that in the Sanjak of Amasya mostly the Guz, Tagar, Circassian, Laz, Georgian, Pecheneg, Cuman and other Uyghur tribes settled densely. He stated that the word Guz comes from Oğuz Han; and, noting that since Oğuz Han was also known by the epithet "Türkmen," meaning "great Turk," all his children were called "Turkmens," he explained one by one the names and meanings of the 24 Oghuz tribes. He examined the origins of the Circassians and Georgians; and tried to prove his claim by explaining the origins of the names of 24 prophets whom he put forward as coming from the Turks because of the Turks' old religions and names. After describing the Turks' acceptance of Islam, he stated that the Sanjak of Amasya consisted of the kazas of Amasya, Erba'a, Havza, Zünnûn, Zeytûn, Zile, Osmancık, Gelgirâs, Köprü, Gümüş, Ladik, Mecidözü and Merzifon, and gave the size of the Muslim and non-Muslim male population according to the census completed in 1254 AH (1838-1839). He estimated that, of the total Muslim population of 202,246, one third was descended from Oğuz Han, that is, Turkmen; that half of another third was Tatar, Kumyk, Lezgin and Nogai and the other half Circassian, Kurdish and others; and that the remaining third was Georgian and Laz.
In the first chapter (fasıl) he began to explain the Turanian administrations in Amasya. He examined, in terms of language and history, the relation to Amasya of the Amasit clan of the Hittites, whom he counted as a Turanian people. In the second chapter he took up the rule in Amasya and the rulers of the Iranians and then of the Mithridates, known as the kings of Pontus, who were the remnant of the Iranians. In the third chapter he gives information on the administration and rulers of Amasya in the time of the Roman state; stating that he took the fourth and fifth chapters together because it is not possible to separate them from each other, he gives information on the administrations of the Turanians, Romans, Iranians and Arabs in Amasya. In the sixth chapter the emergence of the Togânids, that is, the Danişmendids, in the Sanjak of Amasya, the Turks' own homeland, and the administration of this place are narrated. From this period on the rulers began to be narrated under separate headings with their names clearly stated. In the seventh chapter he narrated the origin of the Seljuks and the persons who governed Amasya in this period, and the events that took place in Amasya in their time (events such as the Baba İshak affair, which affected Amasya, are noteworthy). In the eighth chapter he narrated the Mongol influence in Amasya, those assigned to Amasya by the Mongols and those appointed here as rulers in the time of the Seljuks, Seljuk rule in Amasya, the operations of the Mongol rulers in Amasya, and especially the historical events in Amasya in as much detail as could be found. In this section Amasya is described in the periods of rulers such as Seyfeddin Torumtay, Sultan Gıyaseddin Mesud and İşboğa Noyin.
Volume Three (Istanbul 1927, 377 pages, printed): In this volume, printed at the Necm-i İstikbal Press in Istanbul and beginning with the ninth chapter, the native Turkish beys who governed Amasya and its surroundings after the death of Sultan Ebû Saîd Bahadır Han, the administrations to which Amasya and its surroundings were attached in their time, and the historical events are narrated. In the tenth chapter the author, after the joining of the emir of Amasya Ahmed Şah Bey to the Ottomans, took up in detail the historical events in Amasya and its surroundings, and also the governors, mutasarrıfs, mirlivas, mütesellims and the notables (ayan) of Amasya who governed the province of Amasya in the Ottoman period, dividing them into five periods. The "First Period" narrates the governors, kadıs, muftis and other city administrators appointed to Amasya, and the events in this region, in the one hundred and twenty-nine years from 788 AH (1386-1387 CE), when the province of Amasya was counted as an Ottoman land, to 918 AH (1512-1513). The author began this period with "Prince Yıldırım Sultan Bayezid"; he stated that he was the first governor the Ottoman state appointed to Anatolia and that with Kadı Burhaneddin's withdrawal from Amasya, Amasya and its surroundings became an Ottoman land. Then he related in detail the events that took place in the time of princes such as Çelebi Mehmed, Murad Han, Bayezid II and Ahmed, and of other rulers of Amasya. The "Second Period" is the period of ninety-three years of Ottoman-ruled Amasya, beginning in 918 AH (1512-1513 CE) and lasting until 1011 AH (1602-1603). The author attributed the frequent change of administrators in this period and the increase of disorder in Anatolia particularly to the pressure and tyranny of non-Turks in the Ottoman dynasty and in Anatolia; he stated that this situation prepared the ground for the Turks' raising the banner of rebellion. The period of disorder and irregularity in the administration that arose between the second and the third periods of the history of Amasya the author called "Tarih-i Fetret." In the time of this disorder, lasting six years in the Sanjak of Amasya, the administration of Amasya was dominated sometimes by the Ottoman state, sometimes by rebels.
Volume Four (Istanbul 1928, 240 pages, printed): This volume begins with the third period of Amasya under Ottoman rule. In the third period, in the period of a full eighty-two years, beginning in Recep 1017 AH (1608) and lasting until the end of Recep 1099 AH (1688 CE), mention is made of the governors, kadıs, Janissary serdars, city stewards (kethüdas) and mütesellims who served in Amasya. Besides these, important persons such as calligraphers, poets, sheikhs, müfessirs (tafsir scholars) and muhaddises (hadith scholars) are also touched on. The fourth period of the history of Amasya in the Ottoman Empire also begins in this volume. The fourth period begins on the first day of the month of Şaban 1099 AH (1688 CE) and lasts one hundred and twenty years, until the month of Rebîülevvel 1219 AH (1804 CE); in this section information on the city is given with the method of the third period. At the beginning of this volume the author explained that from here to the end of the third period he used as sources the histories of Vecîhî, Hasan Beyzâde, Na'îmâ, Abdî Pasha and Silahdar, Kâtip Çelebi's Fezleke, the Ahkâm and Evâmir Registers found in the archives of the Sublime Porte and the waqfs, the Registers of the Amasya Court, the Tezkire of Abdî Efendi of Amasya, the Atâyî and Şeyhî supplements to the Şakâyık, and other historical documents.
Remainder (bakiyye) of the fourth volume (Istanbul 1935, 196 pages, printed): This volume, beginning with the heading "The Remainder of the Third Period from Amasya Tarihi," begins with Recep Pasha, who became mutasarrıf of Amasya at the beginning of the month of Recep 1119 AH (September 1707 CE); it narrates the persons in the administration of Amasya and the events that took place in this period, ending with Süleyman Bey, who became muhassıl of Amasya at the beginning of Muharrem 1219 AH (April 1804 CE).
Volume Five (lost): It is said that it was given to the Gayret Press to be printed, but that it burned or was lost in a fire that broke out there. This volume probably gave information on the fifth historical period of Amasya under Ottoman rule. The author stated that each of these five periods ended with a sad event.
Volume Six (1931, 819 pages, written in the author's hand): At the beginning of this volume, completed on 13 Safer 1350 AH, an explanation is made about the "Second Bâb" of Amasya Tarihi. It is stated that from the day Amasya fell into the hands of the Turks, the life stories and lineages, as far as possible, of "the rulers, beys, viziers, notables of the state, high-ranking men of religion and state, scholars, kadıs, judges, notables (ayan), poets, men of letters, refined persons, secretaries, calligraphers, those who did good and also evil, masters of arts, and men and ladies who left works" who were born, appeared, settled in this city, or won fame here on any occasion, are written. But because of the great number of persons, it is stated that in order to find easily the life stories of the persons sought, these were arranged according to the order of the Arabic alphabet. For this reason the second bâb is divided into twenty-eight chapters. Since it was not seen as possible to write the ancestors of the persons whose life stories are written in syllable order, they were ordered and recorded on the basis of their years of death if it could be established, and if not, of the time they lived. Those known by their epithet and kunya were also written under their fame. This volume thus begins, as the first chapter, with the life stories of those whose names begin with the letter hemze.
The history of Amasya, which was examined chronologically in the previous volumes, continues after this volume with the life stories of the important people of Amasya. The sixth volume is the longest volume in terms of scope; it contains the life stories of 798 persons.
Volume Seven (1931, 675 pages, written in the author's hand): The volume, completed on 25 Cemâziyelevvel 1350 AH, begins with "Ahter Hundi Şah Hatun," continues the hemze chapter, and covers the second chapter, whose first letter is elif (ا), and the third chapter, with be (ب) and pe (پ), and ends with the life story of "Pîri Mustafa Efendi Hacızâde." The seventh volume contains the life stories of 726 persons.
Volume Eight (1932, 580 pages, written in the author's hand): The volume, completed on Friday 7 Ramazan 1350 AH, begins from the fourth chapter with "Tâbûk Bey, Emir," whose names begin with the two-dotted te (ت). Later in the work the life stories continue alphabetically with the letters se (ث), cim (ج), çe (چ) and ha (ح). It ends at the end of the eighth chapter with "Hasîb Mehmed Efendi, Hâcı Abdullah Ağazâde." The eighth volume contains the life stories of 460 persons.
Volume Nine (1932, 606 pages, written in the author's hand): The volume, completed in the Hacı Hasan neighbourhood in Çırçır on 19 Zilhicce 1350 AH, continues from the eighth chapter; beginning with "Hüseyin Gâzi Bey, Emir Sehmüddevle," it continues with the life stories of names beginning with hâ (ح) in the ninth chapter and with hı (خ) and dal (د) in the other chapters. Short biographies of names beginning with the letter zel (ذ) are also given in the eleventh chapter, and it ends with "Zihnî Mustafa Efendi, Uzun Müftüzâde es-Seyyid." There are the life stories of 586 persons in this volume.
Volume Ten (1932, 560 pages, written in the author's hand): It was completed in the Hacı Hasan neighbourhood in Çırçır on 13 Safer 1351 AH, Friday 17 June 1932. It begins from the twelfth chapter of the second bâb of the history of Amasya, from the persons with the undotted letter râ (ر) at the beginning of their names, with "Râif Mehmed Efendi, Abdîzâde"; it continues with the letters ze (ز) and sin (س) and ends in the fourteenth chapter with "Sînâ Çelebi, Hâce, el-Hâc." The volume contains the life stories of 499 persons.
Volume Eleven (1937, 613 pages, written in the author's hand): The volume, completed at house number 93, Samanyolu Street, in Şişli, Istanbul, on the seventeenth of Muharrem 1356 AH and Tuesday the thirty-first of March 1937, begins in the fifteenth chapter, from the life stories of persons with the three-dotted letter şîn (ش) at the beginning of their names, with "Şâbûr Bey, Emir Şücâeddin." It continues in alphabetical order with the letters sad (ص), dad (ض), tı (ط), zı (ظ) and ayn (ع), with the life stories of the important persons in the history of Amasya, and ends in the twentieth chapter with "Abdülkerîm Efendi, Müderriszâde." In this volume the author stated that everything after the letter şîn (ش) of the history of Amasya had burned completely and that he tried to make good this loss but could make good only a third. The life stories of 755 persons appear in this volume.
Volume Twelve (192 pages, written in the author's hand): Continuing from the twentieth chapter, the twelfth volume, beginning with "Abdullah Muînüddin Ebü'l-Mekârim el-Müstevfî," ends with "Osman Paşa, Gürcüzâde el-Hâc." There are the life stories of 250 persons in this volume. That there is no note at the end of the volume on the date of its completion and that it has no index shows that it was left unfinished.
Although in this immense work information on the lives of various persons is found here and there, the main life stories are in volumes 6-12. But, as noted above, the 12th volume ends with the entry "Osman Paşa (Gürcüzâde el-Hâc)." That at the beginning of the VI. volume of the work it is stated that the second bâb is divided into twenty-eight chapters, and that the author stopped at the letter "ayn," shows that eight more chapters must be added. Indeed, at the beginning of his 11th volume the author says that "everything after the letter şîn was entirely burned." It is reported that the notebooks belonging to the volumes that were tried to be completed in later years were bought from a second-hand bookseller in Ankara by Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal, and that, with the contribution of the late Prof. Dr. Mehmet Arslan, it was established that the six volumes of notebooks are partly incomplete, partly completed drafts of the remaining parts of the work, which are understood to be lost. Information on these volumes is summarized by Mehmet Fatih Köksal in the table below. These numbers are only the number of persons given as headwords; according to the six notebooks in Mehmet Fatih Köksal's personal library, there are on average 221 entries per notebook. The two notebooks in between are thought to be missing, and together with the entries that should be in these missing notebooks (1330+442=1772) it is estimated that there are about 1800 entries on average in eight notebooks.
Table: Page and entry breakdown of the notebooks (entry counts in order: headword only, one-sentence information, several-sentence information, long information, total)
- Notebook 1 (no number), between Şâbûr and Âkıl: 376 pages, 80 filled pages; appendices: index and genealogy (3); 184 / 47 / 32 / 116; total 379. Part of the letter ayn and gayn are missing.
- Notebook 2 (5), between Fâtih and Kemâleddin Çelebi: 374 pages, 30 filled pages; appendices: index and genealogy (2); 92 / 19 / 6 / 46; total 163.
- Notebook 3 (6), between Kibâroğlu and Meşkî: 234 pages, 30 filled pages; appendices: index; 108 / 30 / 9 / 50; total 197.
- Notebook 4 (7), between Muhammed and Muhlis Osman: 343 pages, 144 filled pages; appendices: index and genealogy (12); 5 / 8 / 25 / 231; total 269.
- Notebook 5 (8), between Mustafa and Münîf: 335 pages, 117 filled pages; appendices: index and genealogy (3); 18 / 12 / 11 / 160; total 201. Nun, vav and he are missing.
- Notebook 6 (10), between Yâbûr and Yûnus: 302 pages, 59 filled pages; appendices: 7 separate scraps of paper; 16 / 2 / 12 / 72 and 19 life stories on separate papers; total 121.
- Grand total: 1964 pages, 460 filled pages; 423 headword only, 118 one-sentence, 95 several-sentence, 694 with long information; total 1330 entries.
In the various volumes of the work, the life stories of women who were raised in Amasya or were in Amasya in some way are also included, and these are treated as carefully as the other persons. From volume VI on, the life stories of about 82 women were set out under separate headings, and information is given on their tombs, graves and waqfs. There are also ladies about whom information is given within the other life stories. It is seen that these ladies were generally the wives, mothers, daughters or sisters of important statesmen.
In Amasya Tarihi, as a city history, while information is given on officials in the city administration such as the city steward (kethüda), mutasarrıf, castle warden (dizdar), membership of the council of notables (ayan) and of the council of hajjis, the district voivode, the mine commissioner (maden emini) and the nüzül (army provisioning) commissioner, and on people of Amasya who took posts in various institutions of the state, there is also much information on the administration of the other states that were dominant in Anatolia, above all the Ottoman administrative structure.
In his work the author touched not only on political events but also on the social, cultural and economic events that affected the people of Amasya. The natural disasters occurring in various years in the work can be given as an example of this. In the earthquake of 818 AH (1415-1416 CE) the people lived in tents for about three months; after the earthquake the gardens, vineyards and fields dried up, and famine and poverty were felt in the region. The author wrote that in 999 AH (1590-1591 CE) there was a great earthquake in Amasya and its surroundings and that it lasted about ten days, that the people came out into the squares and stayed in tents for about two months, that afterwards, when rumours that the Day of Judgment would break out spread, a general fear reigned among the people of Amasya, and that some persons who took advantage of this abused the situation and acquired wealth. Similar information is given for the earthquake of 1079 AH (1668-1669 CE). Earthquakes are also mentioned in 442 AH (1050-1051 CE), 1057 AH (1647-1648 CE) and 1240 AH (1824-1825 CE).
Another disaster that affected the people is fires. The author stated that in 1099 AH (1687-1688 CE), in the time of Hüseyin Pasha, who was mutasarrıf of Amasya, a terrible fire broke out in the Eski Kethüda neighbourhood and spread terror everywhere with the violence of the wind, that at dawn that night another fire began in İçerişehir from the Hâtuniye neighbourhood, and that it burned and destroyed two thirds of the city of Amasya. The household goods that had been moved, and were being moved, to the countryside and open places to save them from the fire in these two neighbourhoods, which were then counted among the neighbourhoods of the notables (ayan), were stolen by vagabonds and plunderers; it is stated that among these plunderers there were also those who said they were seyyids. Unfortunately this fire grew greatly because of the plundering, and turned into a fight between the people and the emirs and seyyids. In this period Amasya suffered a sorrowful calamity, on one side from the scourge of upstarts and on the other from the tyranny of bullies who took the title of emir and seyyid. In the author's words, the plague epidemic, another calamity, also took in its grip the people of Amasya who survived the sword of the seyyids and the upstarts, who were springing up from every side. In the following year the famine and plague epidemic, growing ever more severe, ravaged Amasya and made everyone anxious for their lives. The author also spoke of the fires from which he himself particularly suffered. In the fire that broke out on 26 March 1914, the house in which he lived as a tenant burned together with its furnishings; at this time a whole console full of his documents burned too, and, again in the author's words, this merciless fire left nothing but the information remaining in his memory.
One of the fires the author witnessed is the fire of 1331 AH (1912-1913 CE). In the event he describes in the life story of Ahmed Efendi (Sofu), one of the scholars of Amasya, he states that one day he went to him and asked for his biography. Then he narrates the event thus: "He immediately took my hand and said: 'You are writing the history of the scholars of the community, of the notables of the country, of the homeland; there can be no greater service of good. God willing, it will be a cause for your being forgiven. But take care that you do not burn what you write; beware of fire. Even if only half remains in your hands, it is still of use. You can write the other half later. Be very careful in writing the faults and shortcomings of those whose life stories you will write. There is no harm in writing, for the sake of a lesson, the evils established either by seeing them yourself or by true reports. But in that case do not mix in malice and spite. You may write the good deeds as much as you wish. Avoid the evils as far as possible; later that is forgiven, and you will suffer punishment.'"
The author, recording Ahmed Efendi's words, stated that in the fire that broke out opposite the house where he lived in Acı Çeşme Street in the Molla Hüsrev neighbourhood in Istanbul his belongings and books burned, that among the belongings his wife was able to save was, as described above, the half of Amasya Tarihi up to the letter "şîn," and that everything after the letter "şîn" burned completely.
Among the sad events that affected the people were also famine and epidemic diseases. It is related that because of the famine of 685 AH (1286-1287 CE) even the meat of animals such as cats, mice and dogs became scarce, and meats such as goat, sheep and beef were fixed at an official price (narh). In 718 AH (1318-1319 CE), in the time of İşboğa Noyin, under whose administration Amasya was, as mentioned in the Târîh-i Aynî, famine and poverty devastated the people of Anatolia; the flesh of dead people, animals and dogs was eaten, even these became expensive, and for this reason people in want were obliged to sell their children to find money to buy this meat. Upon this the administration, to prevent fraud in trade, set a price of ten dirhams for a boy and eight dirhams for a girl.
Besides these grave events, the work also tells amusing anecdotes. One of these appears in the life story of Şefik Mehmed Efendi (Şeyh), regarded as the Hoca Nasreddin of the time in which he lived:
"Hâfız İbrahim Efendi, known as 'Kara Müezzin,' one of the muezzins of Sultan Bayezid and a famous pious man, one night in the coffeehouse of Hâfız Şerif Efendi, the imam of Sultan Bayezid, kisses on the forehead Şefik Efendi, who was making the people laugh by telling jokes in the midst of a great crowd. Şefik Efendi at once raised both hands, passed them over his face and said 'Praise be to God.' When Kara Müezzin and some of the people asked what he was giving thanks for, Şefik Efendi said, 'In my childhood I had angered my mother. My mother cursed me, saying, "My son, may the dogs lick your face." I fell under that curse, but because it passed lightly I thanked God.'" Examples like this can be found in various volumes of the work.
Notes and Research
Old Words in the Text
- müellif nüshası: the author's original, unprinted copy, written in his own hand
- mukaddime, medhal: preface, introduction
- kâzâ, liva, sancak: Ottoman administrative divisions; a kaza is like a district, liva and sanjak are broader units
- nahiye: a small administrative unit attached to a kaza, a subdistrict
- dârülkurrâ: a school where the recitation of the Qur'an is taught
- bâb, fasıl: the larger and smaller divisions of a book
- bakiyye: the remaining part, a supplementary volume
- terceme, hâl tercümesi: life story, biography
- mutasarrıf, muhassıl, mütesellim: a sanjak governor; an official who collects taxes; a person who governs as deputy
- ayan: the notables of a city, powerful local families
- tab': printing
- bedduâ: a wish of harm, a curse
The Structure of the Work
According to what Köksal reports, the author says in the introduction that he divided his work into two bâbs. The first bâb is the five-volume chronological history part. The second bâb consists of life stories arranged in alphabetical order, and resembles the arrangement of classical tabakât books. These life stories can in a way be regarded as a separate work in themselves. The entry in the TDV İslâm Ansiklopedisi likewise notes that the work is not only a history of a city and region but a study that deals with general Turkish history. The second volume is the clearest example of this: before the history of Amasya is narrated, the characteristics, lineages, tribes and old religions of the Turks are treated at length.
Small Differences in the Numbers
The page counts given in this section differ slightly from those in other sources. The TDV İslâm Ansiklopedisi gives the first volume as 428 pages, the third as 392, and the remainder of the fourth volume as 199 pages; the text at hand says 422, 377 and 196 pages for these volumes. The reason for the difference is not stated; it may have to do with which edition or page layout the count was made on. An inconsistency is also seen in the printing dates. In the summary of Köksal's paper it is written that the supplement to the fourth volume was published in 1939, whereas both this text and the TDV entry say the remainder was printed in 1935. Since Hüsameddin died in 1939, the date 1935 seems more appropriate.
Twelve Volumes, or an Unfinished Work
Köksal notes that most studies that mention Hüsameddin and his work count the work as written in twelve volumes, whereas the correct statement is "twelve volumes are in hand." According to him, in a note that the author placed at the beginning of the eleventh volume, he wrote that everything after the letter şîn of the history of Amasya had burned completely, that only a third of it could be rewritten, and that he hoped the intellectuals of Amasya would complete the missing places. Aydın and Dündar related this note only to the burning of the papers belonging to the eleventh volume; Köksal, however, says that the note covers the whole of the work after the letter şîn, and notes that the eleventh volume's beginning with "Şâbûr Bey" and the twelfth volume's ending with "Osman Paşa" confirms this. That is, the work as known remained at the letter "ayn."
The Lost Volume and the Notebooks Found Later
Köksal too reports that the fifth volume burned at the printing house to which it was delivered to be printed, and that the author's copy is not to be found. The six large-format notebooks he bought from a second-hand bookseller in Ankara contain the part after the letter "ayn." Mehmet Arslan confirmed from the photographs sent that the writing is in the same hand, and that some entries at the letter ayn are identical to those in volumes 6-12 at the Municipality. The numbers on the notebook labels (5, 7, 8, 10) and the ordering of the entries show that at least two notebooks are still lost: a part of the letter ayn and gayn, and also the letters nun, vav and he, must be in these two notebooks. Köksal also reports that a copy of the first volume in the author's hand is in the Atatürk Library in Istanbul, that it is dated 26 Muharrem 1328 (7 February 1910), and that the work is recorded there under the name "es-Sefînetü'r-râsiyye fî Târîhi Amâsiyye." There are differences, above all in language, between this manuscript and the printed volume.
The Debate on Citing Sources
Doubts about the scholarly value of the work arise from the sources not being cited in most places. The TDV entry says that, apart from Tezkire-i Abdî, Abdurrahman Eşref's Tezkire-i İlmiyye, Osman Fevzi Olcay's Amasya Tarihi and İsmail Hakkı Uzunçarşılı's study of inscriptions, the sources consulted are mostly not stated, that this has created hesitation in some researchers, but that the work is nonetheless very important for city historiography. Köksal, on the other hand, recalls that Hüsameddin mentions the names of many sources, sometimes gives the sources of a volume collectively, and in the biography volumes also follows the classical tabakât tradition of not citing sources. The source list of the fourth volume listed in this section is an example of places where the author gave sources. The views on the origin of the Turks are the author's own interpretation: claims such as that the founders of Amasya were of Turkic origin or that the 24 prophet names are of Turkish origin rest not on documents but on the author's etymological inferences. Köksal notes that the influence of the Sun-Language Theory of the time is seen in these etymologies.
A Short Life of the Author
Hüseyin Hüsameddin was born on 5 November 1869 in Amasya, in the Çeribaşı neighbourhood; his father was Hacı Mehmed Ağa, known as Abdîzâde. He studied at the Kalenderhâne Madrasa in Istanbul and gathered information on Amasya in the libraries and sharia registers of various cities. His last post was Arabic translator of old records at the Ministry of Waqfs. He was a member of the Tarih-i Osmanî Encümeni. He died on 10 February 1939 in his house in Şişli, Istanbul, and was buried in the Feriköy Cemetery. Köksal describes him as a "thoroughgoing Turkist"; he ties this to his very harsh judgments about the devshirme and to his presenting the aim of his life as researching Turkish history and language.
The Present Situation
According to what Köksal reports, the author's-hand copies of volumes 6-12 are preserved at the Municipality of Amasya, and a commission established by the Municipality is preparing them for reprinting. A simplified text of the first volume came out in 1986, and the first four volumes with the remainder of the fourth volume came out in 2007 among the Amasya Municipality Cultural Publications. The original text on this site rests on the 2022 edition.
Bibliography
Primary sources
Academic studies
- Mehmet Fatih Köksal, "Hüseyin Hüsâmeddîn'in Amasya Tarihi'nin Kayıp Ciltleri", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya Üniversitesi, 21-23 April 2017, p. 175 ff. https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_KOKSALF.pdf
- Mesut Aydın - Recep Dündar, "Amasya Şehir Tarihleri", International Journal of Social Science, 6/3, 2013 (cited indirectly via Köksal's paper).