Müellif eserinde Amasya hakkında yazılmış olan ve kendisinin de istifade ettiği kaynaklarından bazılarını kısaca tanıtmaktadır.⁸⁹ Bunlar;
1- Bezm-ü Rezm: Sivas hâkimi Kadı Burhân’ın dîvân kâtibi olan Azîz bin Erdeşîr El-Esterebâdî tarafından Farsça yazılmıştır. H.768-798 tarihine kadar Sivas, Amasya ve buralara bağlı olan yerlerin tarihi hakkında bilgi vermektedir. Bu eserin İstanbul’da Ayasofya ve Yerebatan Kütüphanelerinde bulunduğunu ifade etmiştir.
2- Münşe’ât: Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın Amasya yönetiminde bulunduğu esnada diğer devlet görevlilerine gönderdiği mektup ve resmi yazılar ile Amasya emirleri tarafından bazı emirlere yazılmış özel mektuplardan oluşup Arapça ve Farsça yazılmıştır. Müellif o dönemde Veliyyeddîn Efendi ve Es’ad Efendi Kütüphaneleri’nde bulunan münşe’ât arasından bu evrakları tespit etmiştir.
3- Diğer Münşe’ât: Amasyalı Münîrî Çelebi tarafından yazılmış bir eser olup H. 886-917 tarihine kadar Amasya vâlîsi Şehzâde Sultân Ahmed tarafından pederi Sultân II. Bâyezîd ve diğer emirlere yazılmış ma’rûzât ve özel mektuplardan oluşmaktadır. Müellif, yine Veliyyeddîn Efendi Kütüphânesi’ndeki münşe’ât arasından eseri bulup kaynaklarına dahil etmiştir.
4- Tezkire-i Abdî: Meşhûr Abdullâh Paşa müderrisi Amasyalı Abdî Efendi tarafından tertîb edilmiş bir edebî eser olup H.1000-1081 tarihine kadar Amasya'da yetişmiş önemli şairlerin biyografilerini içermektedir. Aynı zamanda eserde Amasya’da meydana gelen zelzele gibi iştilmemiş, duyulmamış olaylar dahi kaydedilmişdir. Müellif o dönemde bu eseri eksik bir sûretde Amasya’da bulmuştur.
5- Tezkire-i Sâdât: Abdî Efendi’nin oğlu es-Seyyid eş-Şeyh Ali Efendi Amasya nakîbü'l-eşrâf kâ’im-makâmı iken⁹⁰ H.1110 tarihinde mükemmel bir hat ile yazdığı Defter-i Sâdât-ı Amasya olup Nakîbü’l-eşrâf Amasyalı Hocazâde es-Seyyid Osmân Efendi tarafından doğruluğu tasdik edilmiştir. Ne yazık ki müellif bu eserin ancak on sayfasına ulaşabilmiştir, yine de bu eserden de istifade ettiğini ifade etmiştir.
6- Defter-i Vukû'ât: Kâ’im-makâm Şeyh Alizâde es-Seyyid Ahmed Rüşdî Efendi tarafından düzenlenmiş olup H. 1121-1153 tarihine kadar Amasya’da meydana gelen zelzele ve afetlerin yanısıra bazı vefat eden kişilerin kaydedildiği bir eserdir. Bu eserin de ortalarından on varakası eksik olarak bulunmuştur.
7- Tezkire-i Ulemâ: Merzifon müderrislerinden Abdurrahmân Eşref Efendi tarafından düzenlenmiş bir eser olup gençlik zamanlarında ilim tahsil ettiği üstâdlarının yanısıra H.1100-1140 tarihine kadar Amasya ve çevresinde yetişen bazı ulemânın biyografisini kaydetmişdir. Müderrisin eserlerinden Tezkiretü’l-Hikem kenârında bu eser tab’ edilmiştir.
8- Defter-i Nüfûs ve Mahallât: Üç kıt’a olup biri H. 816-918, diğeri H. 1000-1057 ve diğeri H. 1112-1163 tarihlerine kadar Amasya’nın nüfûsunu, mahallelerini, ayânını, üçer nesil kadar ensâbını içermektedir. Birinci, üçüncü kıt’aları eksik ve ikinci kıt’a ise tam olarak bulunmuş ve her biri Osmanlı yönetimi tarafından resmi olarak tasdîk olunmuştur.
9- El-Mecmû' Mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû': Amasyalı Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahîm Efendi tarafından tertîb edilmiş büyük bir eserdir. H. 1050-1221 tarihine kadar özellikle Amasya’da ve çoğunlukla Anadolu’da iştihâr eden ulemâyı ve büyük üstâdlarını toplayıp yedi senede yazılmış, meşhûr müverrih İsmail Paşa’nın köyündeki husûsî kütüphanesinde tam ve müellifin hattıyla yazılı olarak bulunabilmiştir. Müellif, bu eseri son dönem eserler içinde Anadolu için “bundan daha güzel bir tabakâtü'l-ulemâ görülememişdir” diye methetmiştir.
10- Belâbilü'r-Râsiye Fî Riyâz-ı Amâsiyye: Çorumlu Kara Müftüzâde Mustafâ Vâzıh Efendi tarafından hazırlanmış bir eserdir. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, eserin Amasya’nın fethine, ulemâsına, teşkîlâtına ve Amasyalıların tabiat, ahlâkına dâir olup ancak tarihe dayanan bir eser olmadığını ifade etmiştir.
11- Defter-i Vefeyât: Amasyalı Hacı Abdullâhoğlu eş-Şeyh Mustafâ Efendi tarafından tertîb edilmiş bir eser olup H. 1245-1291 tarihine kadar Amasya’da vefat eden büyük ulemâ kaydedilmişdir. Müellif bu eseri beş yıl aradığını ve sonra umulmayan bir yerde eksiksiz olarak bulduğunu belirtmiştir.
Müellifin faydalandığı kaynaklar içerisinde Avrupa dillerinde yazılmış kaynaklardan bazıları şunlardır: Küçük Asya Âsâr-ı Kadîmesi Tarih ve Coğrafyası (Charles Texier, Türkçe çevirisi Küçük Asya’dır). Şark Hâtırâtı (Moltke), Asya’da Türkiye (Vital Könye), Akvâm-ı Şarkiyye-i Kadîme (Müverrih Morgan), Galatî ve Ferîzî Kıtaları’nın Keşfi (Jorj Perro), Pont Tarihi (Te’odor Reynak).
Bu kaynakların dışında kullandığı belli başlı kaynaklar aşağıdaki tabloda eser adı ve yazarı ile beraber gösterilmiştir.
Tablo 2. Amasya Tarihi’nde Yararlanılan Önemli Eserler
Eserin Adı, Yazarı Eserin Adı, Yazarı
Kâmûsu'l-A'lâm Acâ'ibü'l Makdûr Fî Nevâ'ibi Timûr, Ahmed bin
Arabşâh
El-mecmû’ mine’l-Meşhûd ve’l-Mesmû’, Akif Amasyalı Abdî Efendi Tezkiresi,
Efendizâde es-Seyyid Abdürrahim Efendi
Masârif-i Beytü'l-Mâl, Monlâ Bahşîzâde Ayânu'l-Asr ve A'vânu'n-Nasr,Salâheddîn es-Kemâleddîn İbrâhim Efendi Safedî
Heşt-Behişt, İdris-i Bitlisî Mesâlikü'l Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed Nüveyrî, Ikdu'l-Cumân, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed En-
Nüveyrî'nin eseri
Hulâsatü'l-Eser, Muhibbî Mufassal Kurûn-ı Cedîde Târîhi, Ahmed
Midhat Efendi
Râmûzu’l-A’yân, Ahısha müftüsü Muhammed Mürûcü'z-Zeheb, Alî El-Mes'ûdî
Avârî Efendi
Kenzü'd-Dürer, Emîr Bedreddîn Ebû Bekir bin Nihâyetü'l-Ereb, Şihâbeddîn Ahmed en-Abdullâh es-Sarhadî Nüveyrî
Külliyât, Ebû Reyhân el-Birûnî Nuhbe-i Ahbâr, Edirneli Hasan Efendi
Ebû Nasr İbni Mâkûla, Kitâbü'r-Rüvât Veled-i Şefîk, Kâdı Hatenîzâde (Hasan bin
Musa)
Şehnâme-i Osmânî, Gülşenîzâde Fethullâh Ârif Zeyl-i İbni Halikân, Târih eseri
Efendi
Günümüz Türkçesiyle
Yazar, eserinde Amasya hakkında yazılmış olan ve kendisinin de yararlandığı kaynaklardan bazılarını kısaca tanıtmaktadır. Bunlar şunlardır:
1- Bezm ü Rezm: Sivas hâkimi Kadı Burhan'ın divan kâtibi Azîz bin Erdeşîr el-Esterâbâdî tarafından Farsça yazılmıştır. H. 768-798 tarihine kadar Sivas, Amasya ve buralara bağlı yerlerin tarihi hakkında bilgi vermektedir. Yazar bu eserin İstanbul'da Ayasofya ve Yerebatan kütüphanelerinde bulunduğunu belirtmiştir.
2- Münşeât: Çelebi Sultan Mehmed Han'ın Amasya yönetiminde bulunduğu sırada diğer devlet görevlilerine gönderdiği mektup ve resmî yazılar ile Amasya emirleri tarafından bazı emirlere yazılmış özel mektuplardan oluşur; Arapça ve Farsça yazılmıştır. Yazar, o dönemde Veliyyüddin Efendi ve Esad Efendi kütüphanelerinde bulunan münşeât mecmuaları arasından bu belgeleri tespit etmiştir.
3- Diğer Münşeât: Amasyalı Münîrî Çelebi tarafından yazılmış bir eserdir; H. 886-917 tarihine kadar Amasya valisi Şehzade Sultan Ahmed tarafından babası Sultan II. Bayezid'e ve diğer emirlere yazılmış arz yazıları ile özel mektuplardan oluşur. Yazar bu eseri de Veliyyüddin Efendi Kütüphanesi'ndeki münşeât mecmuaları arasında bulup kaynaklarına katmıştır.
4- Tezkire-i Abdî: Meşhur Abdullah Paşa Medresesi müderrisi Amasyalı Abdî Efendi tarafından düzenlenmiş bir edebî eserdir; H. 1000-1081 tarihine kadar Amasya'da yetişmiş önemli şairlerin hayat hikâyelerini içerir. Eserde aynı zamanda Amasya'da meydana gelen deprem gibi, işitilmemiş, duyulmamış olaylar bile kaydedilmiştir. Yazar bu eseri o dönemde Amasya'da eksik hâlde bulmuştur.
5- Tezkire-i Sâdât: Abdî Efendi'nin oğlu es-Seyyid eş-Şeyh Ali Efendi, Amasya nakîbüleşraf kaymakamı iken H. 1110 tarihinde mükemmel bir hatla yazdığı Amasya Seyyidler Defteri'dir. Defterin doğruluğu Amasya nakîbüleşrafı Hocazâde es-Seyyid Osman Efendi tarafından onaylanmıştır. Ne yazık ki yazar bu eserin ancak on sayfasına ulaşabilmiştir; yine de bu eserden yararlandığını belirtmiştir.
6- Defter-i Vukûât: Kaymakam Şeyh Alizâde es-Seyyid Ahmed Rüşdî Efendi tarafından düzenlenmiş olup H. 1121-1153 tarihine kadar Amasya'da meydana gelen deprem ve afetlerin yanı sıra bazı ölen kişilerin kaydedildiği bir eserdir. Bu eserin de ortalarından on yaprağı eksik olarak bulunmuştur.
7- Tezkire-i Ulemâ: Merzifon müderrislerinden Abdurrahman Eşref Efendi tarafından düzenlenmiş bir eserdir. Yazar, gençliğinde ilim tahsil ettiği hocalarının yanı sıra H. 1100-1140 tarihine kadar Amasya ve çevresinde yetişen bazı âlimlerin hayat hikâyesini kaydetmiştir. Müderrisin eserlerinden Tezkiretü'l-Hikem'in kenarında bu eser basılmıştır.
8- Defter-i Nüfûs ve Mahallât: Üç parça olup biri H. 816-918, diğeri H. 1000-1057, bir diğeri H. 1112-1163 tarihlerine kadar Amasya'nın nüfusunu, mahallelerini, ileri gelenlerini ve üçer nesil kadar soy kayıtlarını içerir. Birinci ve üçüncü parçalar eksik, ikinci parça ise tam olarak bulunmuştur; her biri Osmanlı yönetimi tarafından resmen onaylanmıştır.
9- el-Mecmû' mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû': Amasyalı Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahim Efendi tarafından düzenlenmiş büyük bir eserdir. H. 1050-1221 tarihine kadar özellikle Amasya'da, çoğunlukla da Anadolu'da tanınmış âlimleri ve büyük hocalarını toplayıp yedi yılda yazılmıştır. Ünlü tarihçi İsmail Paşa'nın köyündeki özel kütüphanesinde tam ve yazarın kendi el yazısıyla bulunabilmiştir. Yazar, bu eseri son dönem eserleri içinde Anadolu için "bundan daha güzel bir âlimler tabakası kitabı görülmemiştir" diye övmüştür.
10- Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Amâsiyye: Çorumlu Kara Müftüzâde Mustafa Vâzıh Efendi tarafından hazırlanmış bir eserdir. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, eserin Amasya'nın fethine, âlimlerine, teşkilatına ve Amasyalıların tabiatına, ahlakına dair olduğunu, ancak tarihe dayanan bir eser olmadığını belirtmiştir.
11- Defter-i Vefeyât: Amasyalı Hacı Abdullahoğlu eş-Şeyh Mustafa Efendi tarafından düzenlenmiş bir eser olup H. 1245-1291 tarihine kadar Amasya'da vefat eden büyük âlimler kaydedilmiştir. Yazar bu eseri beş yıl aradığını, sonra umulmayan bir yerde eksiksiz olarak bulduğunu belirtmiştir.
Yazarın yararlandığı kaynaklar içinde Avrupa dillerinde yazılmış olanlardan bazıları şunlardır: Küçük Asya'nın Eski Eserleri, Tarihi ve Coğrafyası (Charles Texier; Türkçe çevirisi Küçük Asya'dır), Şark Hatıraları (Moltke), Asya'da Türkiye (Vital Cuinet), Eski Doğu Milletleri (tarihçi Morgan), Galatya ve Frigya Kıtalarının Keşfi (Georges Perrot), Pont Tarihi (Théodore Reinach).
Bu kaynakların dışında kullandığı belli başlı kaynaklar aşağıdaki tabloda eser adı ve yazarıyla birlikte gösterilmiştir.
Tablo 2. Amasya Tarihi'nde Yararlanılan Önemli Eserler
Eserin Adı, Yazarı
- Kâmûsü'l-A'lâm
- Acâibü'l-Makdûr fî Nevâibi Timûr, Ahmed bin Arabşâh
- el-Mecmû' mine'l-Meşhûd ve'l-Mesmû' (Amasyalı Abdî Efendi Tezkiresi), Âkif Efendizâde es-Seyyid Abdurrahim Efendi
- Masârif-i Beytü'l-Mâl, Monlâ Bahşîzâde
- Ayânü'l-Asr ve A'vânü'n-Nasr, Salâheddîn es-Safedî (kitabın dizgisinde "Kemâleddîn İbrâhim Efendi" adı da bu satıra karışmıştır)
- Heşt-Behişt, İdris-i Bitlisî
- Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed en-Nüveyrî (metinde ayrıca "Nüveyrî'nin eseri" notu vardır)
- Ikdü'l-Cümân, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî
- Hulâsatü'l-Eser, Muhibbî
- Mufassal Kurûn-ı Cedîde Târîhi, Ahmed Midhat Efendi
- Râmûzü'l-A'yân, Ahıska müftüsü Muhammed Avârî Efendi
- Mürûcü'z-Zeheb, Ali el-Mes'ûdî
- Kenzü'd-Dürer, Emîr Bedreddîn Ebû Bekir bin Abdullah es-Sarhadî
- Nihâyetü'l-Ereb, Şihâbeddîn Ahmed en-Nüveyrî
- Külliyât, Ebû Reyhân el-Bîrûnî
- Nuhbe-i Ahbâr, Edirneli Hasan Efendi
- Kitâbü'r-Rüvât, Ebû Nasr İbni Mâkûlâ
- Veled-i Şefîk, Kadı Hatenîzâde (Hasan bin Musa)
- Şehnâme-i Osmânî, Gülşenîzâde Fethullah Ârif Efendi
- Zeyl-i İbni Hallikân (tarih eseri)
Tablonun devamı, kitabın dizgisinde alt notun içine karışmış olarak şöyledir (eser adı, yazar sırasıyla): Mecma'ü'l-Ensâb, Muhammed bin Ali el-Acemî; Behcetü't-Tevârîh, Şükrullah; Ravzü'l-Menâzır, İbni Şıhne; Cevâhirü't-Tevârîh, Erzurumlu Osman Ağa; Sicill-i Osmânî, Mehmed Süreyya Bey; ed-Dürerü'l-Kâmine fî A'yâni'l-Mie's-Sâmine, Ahmed ibni Hacer; Şerh-i Miftâh, Hüsâmeddîn el-Kâtî; el-Muhtasar fî Târîhi'l-Beşer, Sâdeddîn İsmail bin Muhammed bin Arabşâh; Târîh-i Âl-i Dânişmend; er-Ravzü'z-Zâhir fî Sîreti'l-Meliki'z-Zâhir, Bedreddîn Mahmûd el-Aynî; Enderûn Târihi, Atâ Bey; es-Seb'ü's-Seyyâr, es-Seyyid Muhammed Rızâ Efendi; Hayru Ahlâm, Sa'dî Çelebi; Fezleke-i Kâtip Çelebi; Unvânü'l-İber (tarih eseri); Gülistan Şerhi, Surûrî; Târîh-i Osmânî, İdris Paşa; Habîbü's-Siyer; Kitâbeler, İsmail Hakkı Uzunçarşılı; Kitâbü'l-Kısas, Ebûbekir el-Kâşânî; Câm-ı Cem-Âyîn, Bayatî Hasan b. Mahmûd; Kitâbü'l-Ekâlîm, Ebû Abdullah Muhammed bin Ahmed el-Makdisî; Câmiü'd-Düvel, Ahmed bin Lutfullah el-Muglevî; Kitâbü'l-Es'ile ve'l-Ecvibe; Vecîhî Târihi; Kitâbü'l-İnbâ; Kitâbü's-Sülûk li-Ma'rifeti'd-Düvel ve'l-Mülûk, Takiyyüddîn Ahmed Makrîzî; Kitâbü's-Siyer, Muhammed bin İshâk; el-Aylemü'z-Zâhir, Mustafa Cenâbî Efendi; Künhü'l-Ahbâr, Gelibolulu Âlî; Târîh-i Âl-i Osmân, Kemâl Paşazâde; Râmûzü'l-A'yân, Muhammed Avârî Efendi; Mecmûa-i Târîhiyye, Münîrî Mehmed Çelebi; Râmûzü'l-A'yân, Muhammed bin Abdullah el-Lekzî el-Avârî ed-Dağıstânî; Mesâlikü'l-Ebsâr, Şihâbeddîn Ahmed bin Fazlullah el-Ömerî; Selçuknâme-i Rûm, İbni Bîbî; Mir'âtü'l-İber, Diyarbekirli Saîd Paşa; Subhü'l-A'şâ, Şihâbeddîn Ahmed el-Kalkaşendî; Akvâm-ı Şarkiyye-i Kadîme, Morgan; Tabakât, İbni Şigâr el-Musûlî; Târîh-i Umûmî, Murad Bey; Tabakâtü'l-Fukahâ, Tâceddîn Abdülvehhâb bin es-Sübkî; Silahdâr Târihi; Tâcü't-Tevârîh, Hoca Sâdeddîn Efendi; Târîh-i Cevdet, Ahmed Cevdet Paşa; Kitâbü's-Sülûk li-Ma'rifeti'd-Düvel ve'l-Mülûk, Takiyyüddîn Ahmed Makrîzî; Muhtasarü'l-Mu'cem, Safiyyüddîn Abdülmümin; Târîh-i Naîmâ; Tabakâtü'l-Ümem, Ebü'l-Kâsım Saîd el-Endülüsî; Târîh-i Umûmî, Ahmed Refik Bey; Reyhânetü'l-Ervâh; Tarîku'r-Reşâd; Ravzatü's-Safâ, Muhammed bin Hâvend Şâh; Tercîh Haşiyesi, Kadı Burhâneddin; Şifâü'l-İlel, Muhammed bin Ali el-Hakîm et-Tirmizî; Tezkire-i Şuarâ, Mevlânâ Latîfî Çelebi; Tarîfü'l-Ümem, Muhammed bin Abdülazîz el-Kurtubî; Tezkiretü'l-Hikem, Merzifonî Abdurrahman Efendi; Süllemü'l-Vusûl ilâ Terâcimi'l-Fuhûl, Kâtib Çelebi; Tuhfetü'l-Fakîr ilâ Sâhibi's-Serîr, Şemseddîn Çelebi Muhammed bin İbrâhîm el-Îcî; el-Gurefü'l-Aliyye, Abdülkâdir el-Kureşî; Ünsü'l-Mühec ve Ravzü'l-Ferec, Muhammed bin Muhammed eş-Şerîf el-Hüseynî.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- münşeât: mektup ve resmî yazıların örnek olarak toplandığı kitap, mektup mecmuası
- ma'rûzât: bir üst makama sunulan yazılı bildirimler, arzlar
- tezkire: şair, âlim ya da kişilerin kısa hayat hikâyelerini içeren eser
- nakîbü'l-eşrâf: Hz. Peygamber soyundan gelenlerin (seyyid ve şeriflerin) kayıtlarını tutan ve işlerine bakan görevli
- kâ'im-makâm: vekil, kaymakam
- zelzele: deprem
- ayân: bir yerin ileri gelenleri, saygın kişileri
- ensâb: soy, nesep kayıtları
- ulemâ: âlimler
- tabakâtü'l-ulemâ: âlimleri kuşaklarına göre sıralayan eser
- müverrih: tarihçi
- varak: yaprak (kitap sayfası)
- tab' edilmek: basılmak
Bezm ü Rezm
Listenin başındaki Bezm ü Rezm, XIV. yüzyılın ikinci yarısına ait Farsça bir tarihtir ve Kadı Burhâneddin adına yazılmıştır. Müellifi Azîz bin Erdeşîr el-Esterâbâdî, kaynaklarda Bezm ü Rezm adlı eseriyle tanınan İranlı bir tarihçi ve şair olarak anılır; ölümü 800/1398'den sonradır. Hüsameddin'in kitapta eseri "Sivas hâkimi Kadı Burhan'ın divan kâtibi" diye tanıtması bu çerçeveyle uyumludur. Kitabın adı Farsça "eğlence ve savaş" anlamına gelir.
Yerel Kaynakların Niteliği
Bu bölümde sayılan eserlerin birçoğu, kayıtların tutulduğu yerel defterlerdir: seyyid defteri, nüfus ve mahalle defteri, vefat ve vukuat defteri gibi. Bunlar Amasya'nın âlimlerini, ailelerini, depremlerini ve ölümlerini belgeleyen, başka yerde bulunması zor kayıtlardır. Hüsameddin bu defterlerin birkaçını eksik, yani ortadan yaprakları kopmuş olarak bulduğunu açıkça yazar. Bu kayıtların bugün nerede bulunduğu bu bölümden anlaşılmamaktadır; başka kaynaklarda bu defterlere dair bilgiye rastlanmadı.
Avrupa dillerinde yazılmış kaynaklar arasında Charles Texier, Moltke, Vital Cuinet, Georges Perrot ve Théodore Reinach gibi gezgin ve araştırmacıların adları geçer. Kitabın imlasında bu adlar Türkçe okunuşlarıyla yazılmıştır; yukarıdaki çeviride bugünkü yazılışları verildi, eser adları ise metindeki hâlinin anlamına göre aktarıldı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 55–60. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar