Mukaddime'de mezkûr olduğu üzere Havza'da Gitürlü kabîlesi re'îsi olan Kunduz Beyzâde Şemseddîn Mehmed Bey'in mahdûmu olup ba'zı evrâk-ı atîkada "Mâh Melek bin Muhammed bin Kunduz" şeklinde mestûrdur. Emîrü'l-Hâc [412] Veliyyeddîn vakıf-nâmesinde "Mâh-ı Alem⁴⁰⁵ bin Muhammed" ve sonradan tertîb edilen hudûd-nâmesinde "el-Emîrü'l-Kebîr Celâlü'd-Devle Ve'd-dîn Mâh-ı Alem bin Muhammed el-Havzî" sûretinde muharrer olan budur.
Amasya hâkimi Celâleddîn Mâh-ı Alem Bey, Amasya vilâyeti dâhilinde Tatarlar'dan bîzâr ve Selçûkîlerden dil-âzâr olan ümerâ ve efrâd-ı müslimeyi idâresi altına alarak Amasya'yı 675 evâsıtında zabt edib ihtifâ eden Amasya kâdı'l-kudâtı Sadreddîn Muhammed et-Tiflîsî yerine Amasya ulemâsından Emîneddîn Muhammed İbnü't-Tebrîzî'yi nasb ederek Tokat, Canik, Sinop, Sivas, Karahisâr-ı Şarkî taraflarını istîlâya kıyâm etmiş idi.
Çünkü Tokat emîri Nûreddîn Cibrîl, Canik emîri Necmeddîn Ferruh, Sinop emîri Emîneddîn Mikâ'îl, Sivas emîri Nusreteddîn Behmen, Karahisâr-ı Şarkî emîri Sirâceddîn İsmâ'il ve emîrü's-sevâhil Sinâneddîn Mûsâ Beyler harben esîr olarak Mısır'a gidip Amasya vâlîsi Seyfeddîn Torumtay münhezimen Kayseriyye'de mukîm ve Simre nâzırı Toka Noyin dahi Elbistân sahrâsında maktûl oldukları cihetle Amasya vilâyeti ve havâlîsi ümerâdan hâlî bir hâlde bulunuyordu.
Ikdu'l-Cümân, Uyûnü't-Tevârîh, Mesâlikü'l-Ebsâr gibi ümmehât-ı târîhiyyede mebsût olduğu üzere Moğol hükümdârı Abaka Hân'ın etrâfını alan [413] Hristiyân râhibleri Anadolu'da makâsıd-ı Hristiyâniyyenin ve âmâl-i Ermeniyye'nin husûlüne en birinci mâni', Mu'îneddîn Pervâne ve Seyfeddîn Torumtay Beyler olduğunu zann ederek bunlara tevcîh-i husûmet ve huzûr-ı hânîde müşârün-ileyhimâyı inhizâma bâ'is olmakla ithâm ve izâle-i vücûdlarına ikdâm ediyorlardı.
Abaka Hân'ın câsusu olan İzzeddîn İbik Baba, bu esnâda Mısır'dan avdetle zâten hasm-ı bî-emânı olduğu Pervâne Bey'in izâle-i vücûduna fırsat zamânının hulûl etdiğini anlayıp Pervâne ve Torumtay Beyler'in Mısır hükümdârı Baybars Hân ile müttefik olduklarını arz etmekle Abaka Hân'ın gayzı, bütün şiddetiyle bunlara teveccüh etmiş idi.
Fi'l-hakîka Anadolu ordusunu idâre eden bu iki zât, Mısır Türkleri'yle akd-i ittifâk ederek Tatarlar'ı Anadolu kıt'asından tard ve memleket-i Selçûkiyye'yi Hristiyânların nüfûzundan tahlîs etmeğe söz vermişlerdi. Anadolu hükümdârı olan Gıyâseddîn Keyhusrev dahi bu ittifâkı tervîc ederek Mısır hükümdârının himâyesini kabûl etmiş idi.
Fakat Mısır hükümdârı Baybars Hân, Tatarlar'a harben galebe ederek Kayseriyye'ye kadar gelip Anadolu ümerâsını ve hâsseten Mu'îneddîn ve Seyfeddîn Beyler'i, makâle-i sâbıkanın infâz-ı ahkâmına da'vet ve merâsim-i mahsûsa îfâ eylediği hâlde bu iki emîrden hiç biri de cesâret edemiyor, Gıyâseddîn Keyhusrev dahi zevâl-i saltanatını mülâhaza ederek yerinden [414] kımramıyordu. Çünkü Tatar havfı, bunların azm ve irâdetlerini tamâmiyle kırmış idi.
Şarkan Kunduz Beyzâde Mâh-ı Alem Bey'in ve garben Karaman Beyzâde Mehmed Bey'in Amasya ve Konya üzerine harekâtı, Tatar havfını izâle edecek bir cesâret-i medeniyye olduğu hâlde bunların harekâtı Pervâne ve Torumtay Beyler'i daha ziyâde tedhîş ediyordu. Çünkü Mâh-ı Alem ve Mehmed Beyler'in bu cesâretlerini ma'hûd ittifâkın vukû'una bir delîl-i zâhirî gibi telakkî ediyorlardı.
Bu tarafda Amasya hâkimi Celâleddîn Mâh-ı Alem Bey'in harekâtı tevessu' ederek Tokat, Canik, Çorum taraflarını tamâmiyle istîlâ edib zâten mezâlim-i Tatar'dan fevkalâde müteneffir ve hurûc ve isyâna muntazır vaz'iyyetde bulunan halkın ya'nî müslim Türkler'in temâyülâtından istifâde etmekle Tatarlar'ı tenkîl ediyor, bir muhâlefete dûçâr olmaksızın Bozok taraflarından Kayseriyye üzerine yürüyordu.
Binâ'en-aleyh Mısır hükümdârı Baybars Hân'ın Kayseriyye'den avdetini müte'âkib Amasya vâlîsi Seyfeddîn Torumtay Kayseriyye'ye gelip Amasya ahvâlini tahkîk ve ma'iyyetindeki efrâd-ı bâkiyesini tertîb ederek Mâh-ı Alem Bey'in harekâtını tevkîf için 675 evâhirinde Kayseriyye'den hareketle Amasya'yı şu istîlâdan kurtarmağa çalışıyor, nihâyet Mâh-ı Alem Bey ile harb ederek onu Bozok civârında bozuyor, müte'âkiben Amasya kalesine tahassun eden Mâh-ı Alem Bey'i katl edib Amasya'yı zabt ediyordu. [415]
In Modern English
As mentioned in the Introduction, he was the son of Kunduz Beyoğlu Şemseddîn Mehmed Bey, head of the Gitürlü tribe in Havza. In some old documents he is written in the form "Mâh Melek bin Muhammed bin Kunduz". He is the person written as "Mâh-ı Alem bin Muhammed" in the endowment deed of Emîrü'l-Hâc Veliyyeddîn, and in the form "el-Emîrü'l-Kebîr Celâlü'd-Devle ve'd-Dîn Mâh-ı Alem bin Muhammed el-Havzî" in the boundary document (hudûdnâme) drawn up later.
Celâleddîn Mâh-ı Alem Bey, ruler of Amasya, took under his administration the emirs and the Muslim people of the province of Amasya, who were weary of the Tatars and aggrieved by the Seljuks. In mid-675 [1276-77] he took Amasya; in place of the chief judge of Amasya (kâdılkudât) Sadreddîn Muhammed et-Tiflîsî, who had gone into hiding, he appointed one of the scholars of Amasya, Emîneddîn Muhammed İbnü't-Tebrîzî, and set about taking the directions of Tokat, Canik, Sinop, Sivas and Şarkî Karahisar.
For Nûreddîn Cibrîl, emir of Tokat, Necmeddîn Ferruh, emir of Canik, Emîneddîn Mikâ'îl, emir of Sinop, Nusreteddîn Behmen, emir of Sivas, Sirâceddîn İsmâ'il, emir of Şarkî Karahisar, and Sinâneddîn Mûsâ, emir of the coasts, had gone to Egypt as prisoners of war. Seyfeddîn Torumtay, governor of Amasya, was in Kayseri defeated; and Toka Noyin, nâzır of Simre, had been killed on the plain of Elbistan. For this reason the province of Amasya and its surroundings were in a state deprived of emirs.
As related in detail in the basic histories such as the Ikdu'l-Cümân, the Uyûnü't-Tevârîh and the Mesâlikü'l-Ebsâr, the Christian priests who surrounded the Mongol ruler Abaka Han, believing that the greatest obstacle to the realisation of Christian aims and Armenian ambitions in Anatolia was Mu'îneddîn Pervâne and Seyfeddîn Torumtay Bey, turned their enmity upon them and, accusing them before the khan of causing the defeat, tried to do away with them.
İzzeddîn İbik Baba, Abaka Han's spy, returning from Egypt at this time and understanding that the time of opportunity had come to do away with Pervâne Bey, who was already his implacable enemy, reported that Pervâne and Torumtay Bey had allied with Baybars Han, the ruler of Egypt. Thus Abaka Han's wrath was turned upon them with all its intensity.
Indeed these two, who led the army of Anatolia, had promised to ally with the Egyptian Turks, to drive the Tatars from the continent of Anatolia and to free the Seljuk country from the influence of the Christians. Gıyâseddîn Keyhusrev, the ruler of Anatolia, too, supporting this alliance, had accepted the protection of the ruler of Egypt.
But Baybars Han, the ruler of Egypt, victorious in battle against the Tatars, came as far as Kayseri; he called the emirs of Anatolia and especially Mu'îneddîn and Seyfeddîn Bey to fulfil the terms of the earlier promised agreement, and held special ceremonies. But neither of these two emirs dared; and Gıyâseddîn Keyhusrev, thinking that his sultanate would come to an end, did not stir. For fear of the Tatars had completely broken their strength and will.
Although the movements of Kunduz Beyoğlu Mâh-ı Alem Bey in the east and of Karaman Beyoğlu Mehmed Bey in the west against Amasya and Konya were a civil courage that would remove the fear of the Tatars, their action frightened Pervâne and Torumtay Bey all the more. For they saw the courage of Mâh-ı Alem and Mehmed Bey as clear proof that the known alliance between themselves had been realised.
On this side the movement of Celâleddîn Mâh-ı Alem Bey, ruler of Amasya, widened and took the Tokat, Canik and Çorum regions completely. Taking advantage of the inclination of the people, that is, the Muslim Turks, who intensely hated Tatar oppression and stood ready for uprising and revolt, he punished the Tatars and, meeting no resistance, marched on Kayseri from the direction of Bozok.
Thereupon, after Baybars Han, ruler of Egypt, turned back from Kayseri, Seyfeddîn Torumtay, governor of Amasya, came to Kayseri and examined the situation of Amasya, organised the soldiers remaining with him and, to stop Mâh-ı Alem Bey's movement, set out from Kayseri at the end of 675 and tried to free Amasya from this occupation. In the end he fought Mâh-ı Alem Bey and routed him near Bozok; then he killed Mâh-ı Alem Bey, who had taken refuge in Amasya Castle, and took Amasya.
Notes and Research
Old Words in the Text
- mahdûm: son
- hudûd-nâme: document showing boundaries
- kâdılkudât: chief judge
- ihtifâ: hiding
- emîrü's-sevâhil: emir of the coasts, coastal bey
- Mâh-ı Alem: the star-shaped iron at the tip of a standard; according to the footnote its Turkish equivalent is "mancuk"
- ümmehât-ı târîhiyye: the basic history books
Mâh-ı Alem's Name and Lineage
The name of Kunduzoğlu Celâleddîn Mâh-ı Alem appears as a witness in the endowment deed of 647 [1249-50] of Emîrü'l-Hâc Veliyyeddîn bin Bereketşâh in Havza. The mosque and tomb in which the deed was kept are today at Dereköy in the Havza district of Samsun. According to Hüsameddin, Mâh-ı Alem was the son of Şemseddîn Mehmed Bey, head of the Gitürlü tribe in Havza. We could not verify this information in other sources. The account that Mâh-ı Alem took Amasya and was killed also did not appear in the sources we examined; this account should be treated as a local record based on documents and endowment deeds used by Hüsameddin.
The Regional Turmoil of the Same Years
The year to which the text relates is 1277. In the same year the Mamluk sultan Baybars defeated the Mongols at Elbistan (15 April 1277), Karamanoğlu Mehmed Bey took Konya (14 May 1277), and Pervâne was executed by Abaka Khan in August 1277. The dates "mid-675" and "end of 675" that Hüsameddin gives fit into this chain of events. It is known that at Elbistan the Seljuk soldiers did not fight seriously and that most of them changed sides or were taken prisoner. Karamanoğlu Mehmed Bey had placed on the Anatolian Seljuk throne Alâeddin Siyavuş (Cimri), claimed to be one of the sons of Keykâvus II, who was in the Crimea. In this respect Mâh-ı Alem's action in Amasya too can be read as a local attempt at revolt against Mongol domination. But this interpretation could not be verified in other sources.
Hüsameddin plainly writes that Pervâne and Torumtay had allied with Baybars. According to the sources, Pervâne corresponded secretly with Baybars and invited him to Anatolia, and these letters played an important role in Abaka Khan's decision to execute Pervâne. In this respect Hüsameddin's account agrees with the sources.
Bibliography
Primary sources
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, vol. 2, p. 361–362. amasya.bel.tr
Academic studies
Other sources