Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Ey aġalar ben bugün pür ayıldım
Ṭaġ başına ṭuman ne güzel uymuş
Şükür olsun ol yaradan Ḫüdâya
Îmân dîn İslâma ne güzel uymuş

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ağalar, ben bugün iyice ayıldım (uyanıp kendime geldim): dağın başına duman ne güzel yakışmış. Bizi yaratan o Allah'a şükürler olsun; iman ve din, İslam'a ne güzel yakışmış. ("Pür ayıldım" makaledeki okumadır; "tamamen ayıldım" anlamında anlaşılmıştır, "bir ayıldım" okunması da mümkündür.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Bu dörtlüğün dizeleri de on bir hecelidir; hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "ne güzel uymuş" redifiyle biter; kafiye, redifin önündeki "ṭuman" ve "İslâma" sözlerinde zayıf bir ses benzerliğine dayanır. Birinci ve üçüncü dizelerdeki "ayıldım / Hüdâya" ise kafiyelenmez; ilk dörtlükte bu serbestlik halk şiirinde görülür. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimini verdiği için elimizde yalnız bu dörtlük vardır; âşığın mahlasını söylediği son dörtlük yayımlanmamıştır. Şiirin ne zaman ve hangi vesileyle söylendiği bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, âşık meclisinin diliyle açılır. "Ey ağalar" seslenişi, âşığın sözünü dinleyicilere, meclisin ileri gelenlerine yönelttiğini gösterir; bu, âşıkların kahvehane ve konak meclislerinde sıkça kullandığı bir giriştir. Âşık "bugün pür ayıldım" diyerek bir uyanışı anlatır: bu hem sabah uykudan kalkmak hem de aklın başa gelmesi, gaflet uykusundan uyanmak olarak okunabilir. Uyanan âşığın gözü önce tabiata, dağ başına çökmüş dumana gider; "ne güzel uymuş" redifi bu manzaranın yerli yerinde, tam olması gerektiği gibi durduğunu söyler. Üçüncü ve dördüncü dizelerde aynı redif bu kez imana bağlanır: Yaradan'a şükreden âşık, iman ile dinin İslam'a ne güzel yakıştığını söyler. Böylece tek bir redif, tabiattaki uyumla inançtaki uyumu aynı cümle kalıbında buluşturur. Dörtlüğün sade söyleyişi, süsten çok sözün doğallığına dayanan âşık tarzının tipik bir örneğidir.

Tarihî Bağlam

Dörtlük, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nün 80. sayfasındadır ve makalenin 555. sayfasında yayımlanmıştır. Âşık Deli'nin adına başka bir kaynakta rastlanmamıştır; Hakverdioğlu da şair hakkında bir bilgi vermez. Şiirin tam metni yalnız cönkün kendisindedir ve yayımlanmamıştır. Âşık ve cönk hakkında bilinenler için Âşık Deli sayfasına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar