Özgün Metin

Kendü ḥüsnüñ ḫûblar şeklinde peydâ eyledüñ
Çeşm-i ʿâşıḳdan dönüp anı temâşâ eyledüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. (Ey Allah) kendi güzelliğini güzellerin suretinde ortaya çıkardın; sonra dönüp onu âşığın gözünden seyrettin. (Mecdî ve Hüsameddin'in metninde fiiller üçüncü şahıstır: "ortaya çıkardı … seyretti".)

Edebî ve Tarihî Yorum

Bu matla, XVI. yüzyıl tasavvuf şiirinin en çok tekrarlanan beyitlerinden biridir ve vahdet-i vücûd düşüncesini, yani varlığın özde tek olduğu fikrini, bir aşk sahnesinin diliyle anlatır. Birinci mısraya göre güzellerin güzelliği, Allah'ın kendi güzelliğinin dışarıya yansımasıdır. İkinci mısra çemberi kapatır: âşığın güzele bakan gözü de Allah'ın bakışıdır, yani güzelliği gösteren de seyreden de O'dur. Böylece seven, sevilen ve sevgi tek bir varlığın iki yüzü olur.

Latîfî matlaı tam da bu biçimde açıklar. Meşayihin ıstılahında âşığın "mümkin", yani var olması zorunlu olmayan varlığı, maşukun ise "vâcib", var olması zorunlu varlığı anlattığını söyler; Allah'ın "gören ve görülen" olduğu ve insanın ilahî tecellinin tam bir aynası sayıldığı düşüncesine işaret eder; Allah'ın Âdem'i kendi suretinde yarattığını bildiren hadise de değinir. Ardından Câmî'nin aynı anlamdaki Farsça beytini "bu makama uygun" diye ekler: zâtın, zahir olanın ve tecelli yerinin bir olduğunu, aklın hükmünde ise birinin ötekinden ayrı göründüğünü söyleyen beyit. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin maddesi Bâyezîd Halîfe'nin matlaı Câmî'den çevirdiğini yazar; Latîfî ise iki beyti yalnız yan yana koyar ve çeviri olduğunu söylemez.

İki Metin

Matla iki biçimde aktarılmıştır. Latîfî'de fiiller ikinci şahıstır ("eyledüñ") ve beyit Allah'a doğrudan seslenen bir münacata dönüşür. Mecdî'nin Şakâyık tercümesinden aktaran Hüsameddin'de ve TDV'de ise fiiller üçüncü şahıstır ("eyledi") ve beyit bir hakikati anlatan bir hüküm cümlesidir. Hüsameddin'de ikinci mısrada kelime sırası da farklıdır: "anı dönüp". Burada kaynaklar arasında en eski olan Latîfî'nin metni esas alınmıştır. Şeyhin hayatı ve eserleri Bâyezîd Halîfe yazısında ele alınıyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar