Özgün Metin

Gözüm ol yâr içün pür-nem degülsüñ
Çıḳ ortadan ki gözüm nem degülsüñ
Raḳîb-i dîve niçün maḥrem olduñ
Ḳo yâḫı ey perî âdem degülsüñ
Saña itüm didi çünki o dildâr
Eyit göñlüm niçün ḫurrem degülsüñ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gözüm, o sevgili için yaşla dolu değilsin; çekil aradan, sen benim neyim olursun. (Beyit iki türlü okunabilir; ikinci okuyuş için aşağıdaki yoruma bakınız.)

2. Ey peri, dev gibi rakibe niçin mahrem oldun? Bırak öyleyse, zaten sen de insan değilsin.

3. Madem o gönül alan sana "itim" dedi, söyle ey gönlüm, niçin şen değilsin?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Latîfî'nin "şiʿr" başlığıyla verdiği bu üç beyit bir gazelin parçasıdır; ilk beyit matladır, mahlas beyti ise alıntıda yer almaz. Redif "degülsüñ" (değilsin), kafiye "pür-nem, nem, âdem, ḫurrem" kelimelerindeki "-em" sesidir. Gazelin tamamı bilinmiyor; parça yalnız Latîfî'de bulunur, Kınalızâde ile Hüsameddin bu şiiri aktarmaz. Tezkire neşri vezni göstermez. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, âşığın kendi göğsüne ve gözüne seslendiği, sitemle şaka arasında gidip gelen bir söyleyişe sahiptir. Her beyit başka bir muhataba yönelir: birincide göz, ikincide sevgili, üçüncüde gönül. Matlada iki "nem" kafiye olur. Birincisi "pür-nem" birleşiğinde yaş, ıslaklık anlamındadır. İkincisini eski Anadolu Türkçesindeki "nem" (neyim) sözüyle okuduk: sevgili için ağlamayan göz, âşığın hiçbir şeyi sayılmaz, aradan çekilmelidir. Aynı mısra, "nem" kelimesini yine yaş anlamında alarak "ey gözüm, sen yaş değilsin" diye de okunabilir. Aynı kelimenin aynı anlamla kafiye olması kusur sayıldığı için birinci okuyuş daha güçlü görünür; iki "nem" arasındaki ses birliği beytin asıl nüktesidir. Bu okuma ve tespit bizimdir.

İkinci beyitte rakip "dîv", yani dev, sevgili ise "perî" diye anılır. Divan şiirinde rakip çoğu zaman çirkin ve kaba bir dev, sevgili ise insan üstü güzellikte bir peridir. Şair bu mazmunu tersinden işler: peri ile dev aynı soydan sayılır, ikisi de insan değildir; öyleyse sevgilinin rakibe yakınlık göstermesine şaşmamak gerekir. Dîv, perî ve âdem kelimeleri arasında bir tenasüp kurulmuştur. "Âdem degülsüñ" sözü aynı zamanda "insanlık bilmiyorsun" diye bir sitemi de çağrıştırır. Üçüncü beyitte sevgilinin âşığa "itim" demesi bir aşağılama değil, bir iltifat sayılır. Divan şiirinde sevgilinin kapısında bekleyen köpek, âşığın gıpta ettiği bir varlıktır; sevgilinin köpeği sayılmak, onun kapısına kabul edilmek demektir. Bu yüzden şair gönlüne, bu sözü işittikten sonra niçin sevinmediğini sorar.

Tarihî Bağlam

Latîfî bu gazeli, şairin hattını uzun uzun övdükten sonra "Bu şiʿri kem degüldür", yani bu şiiri fena değildir diyerek verir. Tezkirecinin Cenânî'nin şiirini genel olarak hayal bakımından yavan bulduğu düşünülürse, bu cümle sınırlı bir takdir anlamına gelir. Şairin hayatı ve tezkirecilerin hakkındaki öteki hükümleri için Cenânî Hüseyin Çelebi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar