Özgün Metin

Vezin: basît (müstef'ilün fâ'ilün müstef'ilün fa'ilün); tespit bize aittir, bazı mısralarda vezin aksar

Kalaycı ile Tan'ın makalesindeki Arap harfli metin (dipnot 209):

لا تطمئن بدار أنت ساكنها
لا تبعن بها حبًّا يدانيها
فاركب سفينة بحر الصبر وقل
فاصنع من الصبر فلكًا كي يلاقيها
فاسلك من البحر بسم الله مجراها
إذا جرى الفلك بسم الله مجراها
فقلت خلّوا سبيلي لا أبًا لكم
فكل ما قدّر الرحمن مفعول

Latin harfleriyle okunuşu (okunuşu biz verdik; birinci beytin ikinci mısraı kesin değildir):

Lâ tatma'inne bi-dârin ente sâkinuhâ
Lâ tebî'an bihâ habben yudânîhâ
Fe-rkeb sefînete bahri's-sabri ve-kul
Fe-sna' mine's-sabri fulken key yulâkîhâ
Fe-sluk mine'l-bahri bismillâhi mecrâhâ
İzâ ceri'l-fulku bismillâhi mecrâhâ
Fe-kultu hallû sebîlî lâ eben lekum
Fe-kullu mâ kaddera'r-Rahmânu mef'ûlu

Günümüz Türkçesiyle

1. Oturduğun yurdu kalıcı sanıp ona güvenme; orada boşa gidecek bir tohum satın alma.

2. Sabır denizinin gemisine bin ve yola koyul; sabırdan bir gemi yap ki seni oraya ulaştırsın.

3. Denizden Allah'ın adıyla bir yol tut; gemi yürüdüğünde, yürüyüşü Allah'ın adıyladır.

4. O zaman derim ki: Çekilin yolumdan, babası olmayasıcalar; Rahman'ın takdir ettiği her şey olacaktır.

Aktarım makaledeki çeviriyi esas alır: "Sakini olduğun bir diyarı ebedi sanma / Onunla boşa gidecek bir tohum satın alma // Sabır denizinin gemisine bin ve koyul yola / Sabırdan bir gemi yap ki ulaştırsın oraya // Denizden gidilecek bir yol tut Allah'ın adıyla / Eğer giderse ki gemi Allah'ın adıyla ve sorunsuzca." Dördüncü beyti ise "O zaman derim ben: Ey soysuzlar çekilin yolumdan" diye çevirir. Buradaki "lâ ebâ lekum", Arapçada "babanız olmasın" anlamında bir ilenme sözüdür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Ödünç Alınmış Son Beyit

Parçanın son beyti, Ka'b b. Züheyr'in Peygamber'e sunduğu ve "Bânet Suâd" diye başladığı için bu adla bilinen kasidedeki bir beytin harfi harfine aynısıdır: "Fe-kultu hallû sebîlî lâ ebâ lekum / fe-kullu mâ kaddera'r-Rahmânu mef'ûlu." Kasidede Ka'b, ölüm tehdidi altında dostlarının kendisinden yüz çevirdiğini anlatır ve bu beyitle onlara "yolumdan çekilin, Allah'ın takdir ettiği olur" der. Kendi şiirine tanınmış bir beyti alıp yerleştirmek klasik edebiyatta tazmin diye bilinir. Makale beytin kaynağını belirtmez; kasideyle eşleştirme bu sayfada yapılmıştır. Tazmin burada bir uyumsuzluk da doğurur: ilk üç beyit "-hâ" kafiyesiyle biterken dördüncü beyit Ka'b'ın kasidesinin "-lu" kafiyesini taşır. Vezin aynı kalır ama kafiye değişir. Bu, parçanın tek elden çıkmış düzenli bir kıt'adan çok, bir yazma sayfasına düşülmüş bir derleme olduğunu da düşündürebilir.

Deniz ve Gemi

Dört beyit tek bir yolculuk mecazıyla ilerler. Dünya, insanın içinde oturduğu ama kalıcı sanmaması gereken bir yurttur. Ondan kurtuluşun yolu sabırdır: sabır hem bir deniz, hem de o denizi geçecek gemidir. Üçüncü beytin kaynağı Kur'an'dır. Hûd suresinin 41. ayetinde Nûh, tufan başlarken ailesine "Binin ona; onun akışı da duruşu da Allah'ın adıyladır" der. "Bismillâhi mecrâhâ" sözü bu ayetten gelir ve beytin iki mısraında da tekrarlanır. Gemi böylece Nûh'un gemisini çağırır: tufandan, yani dünyanın felaketinden ancak Allah'ın adıyla yürüyen bir gemi kurtarır. Son beyitteki "yolumdan çekilin" sesi bu yolculuğun sonudur; sabır gemisine binen kişi, önünü kesenlere aldırmadan takdire teslim olur.

Bulunduğu Yer ve Aidiyet

Parça, Emrullah Mehmed Efendi'nin el-Eşbâh ve'n-nezâir üzerine yazdığı notların Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki bir nüshasının (Mehmed Nuri Efendi, nr. 182) zahriye, yani ilk boş sayfasında yer alır. Kalaycı ile Tan bu şiirin "ona nispet edildiğini", ama doğrudan onun kaleminden çıkıp çıkmadığının belli olmadığını söyler. Yani yazmaya düşülen kayıt şiiri Emrullah'a bağlar; şiirin el yazısının kime ait olduğu ise bilinmiyor. Son beytin Ka'b b. Züheyr'den alınmış olması da aidiyeti ayrıca karmaşıklaştırır: Emrullah ya başkalarının sözlerinden bir parça derlemiş, ya üç beyit yazıp sonuna tanınmış bir beyit eklemiş, ya da bütünüyle başkasına ait bir parçayı not etmiş olabilir. Makale aidiyet sorusunu açık bırakır; burada da açık bırakılmıştır.

Hüsameddin'in tarikat ehlinden hoşlanmadığını yazdığı, kenar notlarında sert bir dil kullandığı bilinen bir âlimin adıyla anılan bu parçanın sabır, tevekkül ve "yolumdan çekilin" diyen bir sesle bitmesi, onun kişiliği hakkında anlatılanlarla uyuşur. Bu uyum aidiyet için bir kanıt sayılamaz. Emrullah Efendi'nin hayatı Seyrekzâde Emrullah Mehmed Efendi sayfasındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar