Özgün Metin

Vezin: vâfir (mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün); vezni metinden biz çıkardık

Kalaycı ile Tan'ın makalesindeki Arap harfli metin (dipnot 187), baskıdaki yazımıyla:

ورثنا المجد عن آباء صدق
اسائنا في ديارهم الصنيعا
اذا النسب المشرفة توارثته
بغاة السوء اذ شكر أن يضيعا

Latin harfleriyle okunuşu (okuma bizimdir):

Verisne'l-mecde 'an âbâ'i sıdkın
Esa'nâ fî diyârihimu's-sanî'â
İze'n-nesebu'l-müşerrefetu tevârasethû
Buġâtu's-sû'i iz şükrun en yedî'â

Günümüz Türkçesiyle

1. Şerefi, doğruluk ehli atalardan miras aldık; (ama) onların yurdunda yapılanlar bizi incitti.

2. Şerefli soy, kötülük azgınlarının elinde mirasa dönüşünce, onun kaybolup gitmesi şükre değer.

Aktarım, makaledeki çeviriyi esas alır: "Soyluluk, doğruluğun babalarından bize kalan mirastı. [Lakin] onların diyarında olup bitenler içimizi acıttı. Kötülüğün elebaşları mirasçı olmuşsa eğer, bu soylu nesebin kaybolması, şükre değer." Birinci beytin ikinci mısraı başka türlü de anlaşılabilir. Baskıdaki "اسائنا" kelimesi "esa'nâ" diye okunursa anlam "onların yurdunda kötü işler yaptık" olur ve suç mirasçıların kendisine yüklenir; vezin de bu okuyuşa uyar. Makalenin "içimizi acıttı" çevirisi ise kelimeyi "sâ'enâ" (bizi üzdü) gibi anlamış görünür. İkinci beyitte "المشرفة" ile "اذ شكر" kelimeleri baskıda bozuk görünür; "şükre değer" anlamı makalenin çevirisinden alınmıştır. Metin bu yüzden baskıda olduğu gibi bırakılmıştır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Bulunduğu Yer ve Aidiyet

Bu iki beyit, Emrullah Mehmed Efendi'nin kendi eliyle yazdığı bir kitabın boş sayfasında durur ama onun olduğu kesin değildir. Kitap, Safevî şahlarının ve Kızılbaşlığın aleyhinde yazılmış bir eser olan Mirzâ Mahdûm'un en-Nevâkıd'ıdır. Emrullah Efendi 996'da (1588) Bağdat kadısıyken onu istinsah etmiş, sonraki bir yıl içinde baştan sona okuyup kenarlarına kimi zaman itiraz, kimi zaman açıklama niteliğinde notlar düşmüştür. Beyitler bu yazmanın koruma (vikaye) sayfasındadır. Mehmet Kalaycı ile Muzaffer Tan, parçanın Emrullah'a ait olduğunu doğrulamanın mümkün olmadığını açıkça söyler; altında bir imza ya da "li-muharririhî" türünden bir kayıt yoktur. Bir yazmanın boş sayfasına sahibi kendi şiirini de yazabilir, okuyup beğendiği bir başkasının beyitlerini de. Bu sayfada şiir, Emrullah'ın adıyla birlikte anılan iki parçadan biri olduğu için yer alır.

Soy ve Miras

Beyitlerin konusu soyun şerefi ve o şerefin kötü mirasçıların elinde ne hâle geldiğidir. Birinci beyit övünçle başlar: şeref, "doğruluk ehli" atalardan miras alınmıştır. İkinci mısrada bu övünç bir acıya döner; atalarının yurdunda olup bitenler mirasçıları incitmiştir. İkinci beyit hükmü verir: şerefli bir nesep kötülerin eline geçecekse, onun hiç kalmaması daha iyidir. "Verisnâ" (miras aldık) ile "tevârasethû" (miras edindi) aynı kökten gelir ve iki beyti birbirine bağlar; birincide mirası hak edenler, ikincide hak etmeyenler konuşulur.

Tarihî Bağlam

Kalaycı ile Tan, parçanın Emrullah Efendi'nin Bağdat yıllarındaki bir meşguliyetiyle ilgili olabileceğini düşünür. Emrullah, en-Nevâkıd'ı istinsah ettikten bir aydan kısa bir süre sonra Kerbela'ya gitmiş ve burada özellikle Şah İsmail'in şeceresi üzerine bir araştırma yapmıştır. Safevî şahları soylarını Ehl-i Beyt'e dayandırıyordu; Emrullah da seyyid bir aileden geliyordu. Araştırmacılar, Şah İsmail'in soyunu Peygamber ailesine bağlama girişiminin onu bu yüzden başkalarından daha çok rahatsız etmiş olabileceğini, bu beyitlerin de bu rahatsızlıkla bir ilgisi bulunabileceğini yazar. "Şerefli soy kötülerin mirası olunca kaybolması şükre değer" sözü bu okumayla, seyyidlik iddiası taşıyan ama kötülük eden bir hanedana yöneltilmiş sert bir hüküm olur. Bu, makalenin de ihtiyatla sunduğu bir yorumdur; beyitlerde ne Safevîlerin ne de Şah İsmail'in adı geçer.

Kaynakça

  • Mehmet Kalaycı, Muzaffer Tan, "Bir 16. Yüzyıl Osmanlı Aliminin Peşinde: Zeyrekzāde Emrullāh Meḥmed Efendi ve Otobiyografik Anlatıları", Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 62(1), 2021, s. 72-73 ve dipnot 187 (Mirzā Maḫdūm, en-Nevāḳıḍ, v. IIIa). https://dergipark.org.tr/en/pub/auifd/article/865559

Çevrimiçi kaynaklar