Filib, Merzifon'da derlenmiş Merzifon Cönkü'ndeki bir semainin dizelerinde adı geçen ve Metin Hakverdioğlu'nun okumasından emin olamadığı bir şairdir. Hakverdioğlu adı Arap harfli yazıdaki biçimiyle "Filib" diye okumuş, ama emin olmadığı için şiiri cönkün isimsiz şiirleri arasında saymıştır. Merzifon'un gayrimüslim nüfusun yoğun yaşadığı bir yer olmasından hareketle, adın Filip (Philip) olabileceğini ve şairin bir gayrimüslim olabileceğini düşünür. Şairin kim olduğu, ne zaman yaşadığı ve başka şiirleri hakkında hiçbir kayıt yoktur. Makale cönkte 32 şair bulunduğunu söyler, ama şiir başlıklarında 31 farklı ad sayılır; 32. sırayı Filib'e vermek ve onu ayrı bir şair olarak ele almak bizim tercihimizdir.

Merzifon Cönkü'ndeki Yeri

Merzifon Cönkü, Metin Hakverdioğlu'nun Merzifon'dan gelen bir sahaftan edindiği ve kendi kütüphanesinde sakladığı, derleyeni ve tarihi yazılı olmayan bir şiir defteridir. Hakverdioğlu onu yaklaşık yüz yıllık sayar; defterde 32 şairin 161 şiiri bulunur ve halk şiiri ile divan şiiri neredeyse eşit ölçüde yer alır. En çok şiiri olan şair Tokatlı Nûrî'dir. Hakverdioğlu, defterin Merzifonlu Eyüp Sabrî'nin edebî çevresinde, muhtemelen Fethî mahlaslı yerel bir şair tarafından tertip edildiğini düşünür. Makalesi cönkteki her şiirin yalnız ilk nazım birimini yayımlar; şiirlerin tamamı cönkte, yayımlanmamış olarak durmaktadır.

Filib'in şiiri cönkün 100. sayfasındadır. Hakverdioğlu bu şiiri cönkün şairlerini sıraladığı bölümde vermez; cönkü tanıttığı giriş kısmında "çözülmeyi bekleyen noktalardan biri" olarak anar ve ilk bendini aktarır. Cönkte mahlas kısmı eksik olduğu için şairi tespit edilemeyen altı şiir bulunduğunu da ayrıca belirtir. Filib'in Amasya ile bağı, şiirinin Merzifon'da derlenmiş bu defterde bulunmasına ve Hakverdioğlu'nun onu Merzifon'un gayrimüslim halkıyla ilişkilendiren yorumuna dayanır.

Gayrimüslim Şair İhtimali

Hakverdioğlu'nun yorumu iki gözleme dayanır. Birincisi şiirin vezniyle ilgilidir: semai-i müseddes olarak tanımladığı şiirde aruz kalıbına uymayan yerler vardır ve Hakverdioğlu bunları, muhtemelen gayrimüslim şivesi yüzünden açık ve kapalı hecelerin farklı söylenmesine bağlar. İkincisi Merzifon'un edebî çevresiyle ilgilidir: kasabada gayrimüslim tebaa yoğun yaşamaktadır ve cönkte şiirlerine geniş yer verilen Merzifonlu Eyüp Sabrî'nin divançesinde, Orhan Bilgin'in yayımladığı metne göre, "Ohannes" redifli bir şiir bulunur. Hakverdioğlu bu iki noktanın, adı Filib diye okumasını destekleyebileceğini söyler. Bu, kaynakta da bir ihtimal olarak sunulmuştur. Osmanlı döneminde Ermeni ve Rum şairlerin Türkçe, hatta aruzla şiir söylemesi bilinen bir durumdur; ama Filib'in kim olduğuna ve hangi topluluğa mensup olduğuna dair doğrudan bir bilgi yoktur.

Şiiri

Hakverdioğlu'nun aktardığı beş mısra "Ḥayâliňi bilen çoḳdur sırıňa olmasun âgâh" dizesiyle başlar. Sevgilinin kara kaşı ve kara gözü övülür, ay yüzünün çevresini yeni yıldızların kuşattığı söylenir ve dördüncü mısrada şair kendi adını anar: "Bu bî-çâre Filib ḥüsnüň görüp didi maâşallah." Beşinci mısra "Dudu dillim ince bellim ḳorḳaram ayrıluň benden" diye, ayrılık korkusunu dile getiren bir nakarat gibi durur. Mahlasın bu bentte geçmesi, aktarılan bendin semainin ilk bendi değil son bendi olabileceğini düşündürür; altı mısralık bir müseddeste beş mısra verilmiş olması da bir mısraın eksik kaldığını gösterir. Bunlar bizim gözlemlerimizdir. Bent, şairin kategorisinde ayrı bir şiir sayfasında, okumanın ve aidiyetin belirsizliği belirtilerek verilmiştir.

Kaynakların Durumu ve Tartışma

Filib hakkında bilinen her şey Hakverdioğlu'nun makalesindeki birkaç cümleye ve beş mısraya dayanır. Adın okunuşu yayımcının kendisince şüpheli sayılmıştır; aynı harflerin başka biçimlerde okunması da mümkündür. Gayrimüslim şair ihtimali makul bir yorumdur ama belge değildir. Makalenin 32 şair sayısı ile şiir başlıklarındaki 31 ad arasındaki fark da kesin olarak açıklanamamaktadır; Filib'in bu farkı kapatan şair olduğu bizim önerimizdir. Cönkün sayfa görüntüleri ya da tam metni yayımlandığında hem adın okunuşu hem de şiirin bütünü daha sağlam bir zemine oturacaktır.

Kaynakça

  • Metin Hakverdioğlu, "Merzifon Cönkü", idil, 8(57), 2019, s. 543-558 (metin s. 546, Cönk, s. 100). doi: 10.7816/idil-08-57-02. https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1552911669.pdf
  • Orhan Bilgin, Merzifonlu İki Şair: Eyüp Sabrî, Hıfzî, İstanbul: Enderun Kitabevi, 1992, s. 44 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar