Türkmenlerden Doğanlu Kabilesi reisi Ali bin Ca’fer Alparslan bin Kutlu Bey’in mahdûm-ı zî-şânı ve Amasya’nın fâtihidir. Selçûkiyye padişahı Alparslan Şâh ümerâsından olup tarafından Malatya emîri oldu.

464’de Sultân Alparslan ile Rum imparatoru Romanos arasında cereyân eden Malazgird Muhârebesi’nde fedakârâne bezl-i makdûr ederek gösterdiği yararlıkları sultân-ı müşârün-ileyhin nazar-ı dikkatini celb eylediğinden Rum ordusunun [519] inhizâmı ve imparatorun esâreti üzerine iç Anadolu’nun fethine me’mûr oldu.

Malatya’da ordusunu techîz edib hareket ederek Sivas’ı harben zapt etdikden sonra ordusunun bir kısmını kölesi olan Gümüştekin kumandasına verib Kayseriye’nin fethine me’mûr etdi. Kısm-ı küllîsiyle de Tokat ve Niksar’ı feth edib Amasya üzerine yürüdü.

Amasya vâlîsi Komnenos Hânedanı’ndan Jutatius ile Kâşân-Turhal önünde harb etdi. Jutatius’u kaçırıp Amasya kalesine ilticâya mecbûr eyledi. Ba’dehû ma’iyyet-i mevcûdesiyle Amasya boğazını tutdu. Seraskeri İltekin Gâzi yardımıyla Amasya kalesini 467 senesi şa’bânında birinci bâbda tafsil edildiği üzere feth ve merkez-i saltanat ittihâz etdi.

Vali Jutatiusus (Şettat)’un imdâdına gelen Ankara vâlîsinin kızı Gülnûş Banu’yu taht-ı nikâhına alıb Harşene’de bir müddet kaldı. Ba’dehû Osmancık, Çorum ve havâlisini feth edib avdet ederek Amasya’nın şimdiki Gökmedrese [520] civârında Hacı Çaruk Mahallesi’nde ırmak sahîlinde kâin sarayını yaptırdı. Orada bir müddet oturdu.

Ba’dehû Canik, Çankırı, Ankara taraflarını fethedib Amasya’dan Gümüştekin de Kayseriye ve havâlisini tamamıyla feth edib eski Pon ve Kapadokya kıt’alarına hâkim oldu. Eski Pon hükümdârı yedinci Mihridâd’ın hükm etdiği yerleri hükmü altına aldı.

490’da Karahisâr-ı şarkî’ye doğru tecâvüz eden Rum ordusuyla harb ederken yaralandığından Şehzâdesi olan Amasya vâlîsi Melik İsmail Gâzi müşârün-ileyhi alıb Niksar’a getirdiği esnâda dâr-ı naîme irtihâl eyledi. Orada mevki-i mahsûsuna defn edildi.

Âlim, kâmil, şecî’, mücâhid bir gâzi-i nâmdâr idi. Hükümet-i Dânîşmendiyye’nin müessisi olduğundan teşkil etdiği hükümete Hükümet-i Dânîşmendiye dendi. Şehzâdeleri Seyfeddîn İsmail, Taceddîn İbrâhim, İzzeddîn Mehmed Gâziler’dir.

Hükümet-i Dânîşmendiyye’nin merkez-i saltanatı Amasya idi. [521] Çünkü müşârün-ileyhin sarayı merkez-i faaliyeti olduğu gibi şehzâdesi ve halefi Melik İsmail Gâzi ve seraskeri İltekin Gâzi ve ekser ümerâsı Amasya’da medfûndur. Sarayını hafîdi vakf eyledi. Vakfiyesinde musarrah ve Melik İsmail Gâzi’nin Câmii, türbesi ve vakfı Amasya muhâsebe defterinde mukayyeddir.