Özgün Metin

Cihân hasm olsa Hak’dan nusret iste
Erenlerden du’â vü himmet iste
Çalup dîn aşkına da’vâya şemşîr
Anuben çâryârı hidmet iste
Eger leb-teşne isen ey bed-endîş
Bu deşt çeşmesinden şerbet iste
Geçenden geç demir taşdan sakınma
Demiri mahv idenden kudret iste
Çevirme yüz muhâlifden Muhammed
Adûyı arsadan sür vüs’at iste

Günümüz Türkçesiyle

1. Bütün dünya sana düşman olsa bile yardımı ve zaferi Allah'tan iste; erenlerden (Allah dostlarından) dua ve manevî destek iste.

2. Din aşkı uğruna, davan için kılıç çal (kılıcını kullan); dört halifeyi (Ebûbekir, Ömer, Osman ve Ali'yi) anarak hizmet etmeyi iste.

3. Ey kötü düşünceli (ya da kaygılı) kişi, eğer dudakların susuzluktan kurumuşsa, bu çölün pınarından şerbet iste.

4. Geçip gidenden vazgeç; demirden ve taştan (silahtan ve engelden) çekinme; demiri yok edenden (her şeye gücü yeten Allah'tan) güç iste. Mısraın ilk sözü kapalıdır ve "geçitlerden geç" diye de anlaşılabilir.

5. Ey Muhammed, karşı çıkandan yüz çevirme (düşmandan kaçma); düşmanı meydandan sür, genişlik (ferahlık, geniş bir ülke) iste.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir; gazel, ilk beytinin iki mısraı birbiriyle kafiyeli olan ve öteki beyitlerin ikinci mısraları bu kafiyeyi sürdüren nazım şeklidir. Redif bütün beyitlerin sonunda tekrarlanan "iste" kelimesidir; kafiye "nusret, himmet, hidmet, şerbet, kudret, vüs'at" kelimelerindeki "-et" sesidir. Kaynakta vezin gösterilmez; mısralar aruzun hezec bahrinden "mefâîlün mefâîlün feûlün" kalıbına uyar, bu tespit bizimdir. Son beyitte bir mahlas yerine şairin adı, "Muhammed", geçer. Kime ve hangi vesileyle yazıldığı bilinmiyor.

Metin, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Ömer Savran'ın yazdığı Çelebi Mehmed maddesindeki biçimiyle verilmiştir; madde metni Coşkun Ak'ın Şair Padişahlar (2001) kitabından aktarır. Gazelin hangi yazma mecmuadan geldiği bu aktarımda belirtilmez. XV. ve XVI. yüzyıl şair tezkireleri Çelebi Mehmed'e madde ayırmadığı ve ondan şiir aktarmadığı için aidiyet geç bir kayda dayanır ve kesin sayılmamalıdır. Aynı madde, Çelebi Mehmed'in şiir yazdığının rivayet edildiğini, fakat eser kaleme aldığına dair bilgi bulunmadığını da açıkça söyler.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel aşk temasını hiç işlemez; baştan sona bir öğüt ve cihat şiiridir. Her beyit bir emirle biter ve redif "iste", şiire dua ile buyruk arasında bir ses verir: Allah'tan zafer, erenlerden dua, dört halifeyi anarak hizmet, çölün pınarından şerbet, demiri yok edenden kudret, düşmanı sürüp meydanda genişlik. İlk beyitte "cihân" ile "hasm" (bütün dünya ve düşman) karşısına "Hak" ve "erenler" konur; yardımın maddî güçten çok manevî kaynaktan geldiği fikri gazelin bütününe yayılır.

İkinci beyitte "şemşîr" (kılıç) ile "dîn aşkı" yan yana gelir ve "çâryâr" (Hz. Peygamber'in dört dostu, ilk dört halife) anılarak Sünnî bir vurgu yapılır. Üçüncü beyitte "leb-teşne" (dudağı susuz) ile "çeşme" ve "şerbet" arasında bir tenasüp vardır; susuz kalmış kişiye çölün ortasında bir pınar gösterilir. "Bed-endîş" sözü genellikle kötü niyetli kişi için kullanılır ve burada hitabın kime yöneldiği açık değildir. Dördüncü beyitte "demir" kelimesi iki mısrada tekrar edilir (tekrir): ilk mısrada çekinilmemesi gereken engel ve silahtır, ikinci mısrada demiri yok edebilen kudretin karşısında hiçe iner. Maktada "yüz çevirmek" deyimi ile "arsadan sürmek" (meydandan kovmak) savaş diliyle kurulmuştur; "vüs'at" hem genişlik hem rahatlık anlamına geldiği için beyit, düşmanı sürüp ülkeyi genişletme ve ferahlığa kavuşma isteğini birlikte taşır.

Tarihî Bağlam

Çelebi Mehmed, Ankara Savaşı'ndan sonra Amasya'ya çekilmiş, burada Kara Devletşah'a ve yerel beylere karşı tutunmuş, ardından kardeşleri İsa, Süleyman ve Musa ile on bir yıl süren bir taht kavgasına girmiştir. Dünyanın düşman kesildiği bir anda Allah'tan yardım isteyen, düşmandan yüz çevirmemeyi ve onu meydandan sürmeyi öğütleyen bir gazelin onun adına aktarılması bu hayatla uyumludur. Ancak bu uyum, şiirin gerçekten ona ait olduğunu göstermez; gazel sonradan da böyle bir hükümdara yakıştırılmış olabilir. Şairliği üzerine kaynakların durumu ve himaye ettiği şairler Çelebi Mehmed (Muhammed): Şair ve Eserleri yazısında, hayatı Çelebi Mehmed: Amasya'dan Edirne'ye Osmanlı'nın İkinci Kurucusu yazısında anlatılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar