Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Çün güzelim zülfi dâlım boyuna baḳmaḳ içün
Bu vücudum şehri vîrân ḥâṭırım yıḳmaḳ içün
Âteş-i hicr ile dilber baġrımı yaḳmaḳ içün
Ḳaşlarıň çifte ṭabanca sîneme çaḳmaḳ içün
Dir ki ‘Ömer medḥ ideyim ḥublarıň serdârını
Mâh cemâliň görse ‘âşıḳ terk ider her varını

Günümüz Türkçesiyle

1. Güzelim, zülfü dal harfi gibi kıvrık olanım, boyuna bakmak için bu vücudumun şehri viran oldu; sanki gönlümü yıkmak, ayrılık ateşiyle bağrımı yakmak için, ey dilber; kaşların da sineme ateşlenmek için çifte tabancadır. Ömer der ki güzellerin başını öveyim; âşık ay yüzünü görse her varını terk eder.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Makale bu şiirden altı mısra verir. İlk dört mısra "-mak içün" ile biter: "içün" redif, "bakmak, yıkmak, yakmak, çakmak" kafiyedir. Son iki mısra "serdârını" ve "varını" ile kendi aralarında kafiyelenir ve Ömer mahlasını taşır. Bu yapı, dört mısralık bir bende iki mısralık bir bağlamanın eklendiği bir düzeni düşündürür. Mahlasın verilen ilk birimde görünmesi alışılmış değildir; şiirin her bendinde mahlasın tekrarlandığı ya da makalenin farklı yerlerden mısra aktardığı düşünülebilir, fakat bu ilk birimden anlaşılamaz. Mısralar "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbına uyar; vezin tespiti bizimdir. Makale cönkün aynı sayfasından bir divan daha aktarır.

Anlam ve Söz Sanatları

Bent, sevgilinin güzelliğini âşığa karşı kurulmuş bir saldırı gibi anlatır. Zülfün Arap alfabesindeki "dâl" harfine benzetilmesi, kıvrık ve büklüm büklüm saçı anlatan bilinen bir mazmundur. Âşığın vücudu bir şehre benzetilir ve sevgilinin bakışı karşısında viran olur; ayrılık ateşi bağrını yakar. Dördüncü mısrada beklenmedik bir imge belirir: sevgilinin kaşları "çifte tabanca"dır ve âşığın göğsüne ateşlenir. Divan şiirinde kaş çoğunlukla yay ya da kılıçla anılır; burada yerini ateşli bir silaha bırakır. Bu yenilik, Âşık Ömer'in asker ocağında bulunduğuna ve serhat boylarının hayatını şiirine taşıdığına dair değerlendirmelerle uyuşur. Son iki mısrada şair mahlasını söyler ve sevgiliyi "hûbların serdârı", yani güzellerin komutanı olarak över; "serdâr" kelimesi de askerî dünyadan gelir. Ay yüzü gören âşığın her varını terk edeceği sözü, övgüyü bir abartmayla bağlar.

Tarihî Bağlam

Şiir Merzifon Cönkü'nde Ömer mahlasıyla kayıtlıdır. Metin Hakverdioğlu cönkteki Ömer'i Şükrü Elçin'in 1987'de yayımladığı Âşık Ömer kitabına göndererek XVII. yüzyılın büyük saz şairiyle özdeşleştirir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Âşık Ömer'in şiirlerinin Ömer mahlasını kullanan başka şairlerinkilerle karıştığını belirtir; şiiri Ergun ya da Elçin neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı Âşık Ömer yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Şükrü Elçin, Âşık Ömer, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1987 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar