Âşık Ömer, XVII. yüzyılda Gevherî ve Karacaoğlan ile birlikte Türk saz şiirinin önde gelen isimleri arasında sayılan, hem heceyle hem aruzla yazan ve geride iki binden fazla şiir bırakan bir saz şairidir. Doğum yeri, doğum ve ölüm tarihleri tartışmalıdır; kaynaklarda Konya'nın Hadim ilçesine bağlı Gezlevi (Gözleve) köyü, Kırım'daki Gözleve şehri ve Aydın gösterilir. Amasya ile bilinen tek bağı Merzifon Cönkü'dür: Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı bu el yazması şiir defterinde Ömer adıyla on şiir kayıtlıdır ve Hakverdioğlu bu şiirlerin sahibini Şükrü Elçin'in Âşık Ömer kitabına göndererek XVII. yüzyılın büyük âşığıyla özdeşleştirir.

Âşık Ömer'in Amasya'ya ya da Merzifon'a geldiğini gösteren bir belge yoktur. Sayfası bu yüzden Amasya ile bağı tartışmalı şairler arasında açılmıştır; aşağıda kaynakların ne söylediği ayrı ayrı gösterilmiştir.

Hayatı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddeye göre doğum yeri ve tarihi hakkındaki rivayetlerin doğruya en yakın görüneni, onun 1651'de Konya'nın Hadim ilçesine bağlı Gezlevi köyünde doğduğudur. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki madde ise bu tarihin, Fuad Köprülü'nün bir manzumenin yazılış tarihi olarak verdiği 1061 (1651) yılının yanlış değerlendirilmesinden doğduğunu belirtir; Kırımlı araştırmacılar şairi 1621'de Kırım'ın Gözleve şehrinde kürkçü bir ailenin oğlu olarak gösterir. Sadettin Nüzhet Ergun da Kırım'daki Gözleve'yi kabul etmiş, Köprülü önce Gözleve ya da Aydın üzerinde durmuş, sonra Konya'daki Gözleve'yi benimsemiştir. Şükrü Elçin ise Kırım Gözleve'sini kuvvetle muhtemel sayar.

Düzenli bir medrese tahsili görüp görmediği tartışmalıdır. TDV maddesi onun kendi kendini yetiştirdiğini, TEİS maddesi ise şiirlerinden medrese öğrenimi gördüğünün anlaşıldığını yazar. İki kaynak da Şerîfî adlı bir şairden ders aldığını, Fuzûlî başta olmak üzere klasik şairleri, Hâfız'ın divanını ve Sa'dî'nin eserlerini okuyacak kadar Farsça bildiğini belirtir. Orduya girdiği, sınır kalelerinde bulunduğu ve bazı seferlere katıldığı tahmin edilir; IV. Mehmed'in 1678'deki Çehrin seferi ile II. Ahmed ve II. Mustafa dönemlerinin seferleri üzerine manzumeleri vardır. Şiirlerinden İstanbul, Bursa, Varna, Sakız, Sinop ve Bağdat gibi yerleri dolaştığı anlaşılır. Başlangıçta Adlî mahlasını kullanmış, sonra Ömer mahlasını benimsemiştir; Derviş Nihânî ve Vehbî mahlasları da ona bağlanır.

Ölüm tarihi olarak genellikle 1119 (1707) verilir. Bu tarih, Ayvansaraylı Hâfız Hüseyin'in istinsah ettiği divan nüshasının ilk sayfasındaki bir tarih beytine dayanır. Elçin, şairin bir mersiyesinde anılan olayın 1711'de geçtiğini belirterek ölüm tarihinin 1707'den sonra aranması gerektiğini söyler. Kabri için İstanbul'da Yemiş İskelesi ve Kırım'da Kalentir Burnu rivayetleri vardır.

Amasya ile Bağı

Hakverdioğlu, Merzifon'un yollar üzerinde bir menzil olduğunu ve Dertli, Erzurumlu Emrah, Tokatlı Nûrî ve Âşık Ömer gibi önemli isimlerin Eyüp Sabrî gibi Merzifonlu şairlerin davetine icabet ettiğini yazar. Bu cümle Âşık Ömer için kronolojik olarak mümkün değildir. Eyüb Sabrî 1843'te doğmuş, 1866'da ölmüştür; Âşık Ömer ise XVIII. yüzyılın başında ölmüştür. Aralarında bir buçuk asırdan fazla zaman vardır. Hakverdioğlu'nun cümlesini Merzifon'un âşıkları ağırlayan bir kasaba olduğunu anlatan genel bir değerlendirme olarak okumak gerekir; Âşık Ömer'in Merzifon'u ziyaret ettiğini gösteren bir bilgi bulamadık. Bu değerlendirme bizimdir.

Âşık Ömer'in Amasya ile gerçek bağı, şiirlerinin bu yörede okunup yazıya geçirilmesidir. Hakverdioğlu, Şahin Köktürk'ün 2007'de yayımladığı Cönklerden Bir Cönk: Amasya Cönkü adlı eserde de Âşık Ömer'in şiirlerinin bulunduğunu belirtir. Merzifon Cönkü'nün XIX. yüzyılda derlendiği düşünüldüğüne göre, şairin sözleri ölümünden yaklaşık bir buçuk asır sonra da Merzifon meclislerinde okunuyordu.

Şiiri

TDV'deki değerlendirmeye göre Âşık Ömer geniş halk kitlelerince benimsenmiş, kendisinden sonra gelen birçok âşık ona nazire yazmış, bestelenmiş şiirleri meclislerde okunmuş, tasavvufî manzumeleri tekke ve zaviyelerde ilahi gibi söylenmiştir. Klasik şiirden büyük ölçüde etkilenmiş, özellikle aruzla yazdığı divanlarda divan şiirinin mazmun ve hayal dünyasına geniş yer vermiştir. Hem TDV hem TEİS onun hece vezniyle söylediği şiirlerde daha başarılı olduğunu belirtir. Divanının en önemli yazmaları Konya Mevlânâ Müzesi'ndeki Ayvansarâyî nüshası ile Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki Yahyâ Efendi Dergâhı nüshasıdır; şiirleri Sadettin Nüzhet Ergun tarafından 1936'da yayımlanmıştır.

Merzifon Cönkü'nde Ömer adıyla kayıtlı şiirleri Hakverdioğlu bir hece ve dokuz aruz olarak sayar; makalenin şiir bölümünde ise bir koşma ile sekiz aruz şiiri görülür. Bunlar "Dinle hasb-i hâlim benim efendim" koşması, "Yâ İlâhî sen beni insâna muhtâc eyleme" gazeli ve "Bir güzeller şâhı gördüm", "Ey gönül deryâ-yı aşka dalmaga şüphen mi var", "Acıyın dostlar benim gül yüzlü yârim aldılar", "Ben sana mübtelâ oldum", "Ben sana gönül vireli", "Çün güzelim zülfi dâlım" ve "Cân u dilden mâil oldum" mısralarıyla başlayan divanlardır. Makale her şiirin yalnız ilk dörtlüğünü ya da ilk mısralarını verdiği için bu dokuz parçanın her biri sitemizde, bu kategoride ayrı bir yazı olarak, özgün metni, günümüz Türkçesiyle aktarımı ve yorumuyla yayımlanmıştır.

Kaynakların Durumu

Cönkteki şiirlerin XVII. yüzyılın Âşık Ömer'ine ait olduğu, cönkteki mahlas kaydına ve Hakverdioğlu'nun Elçin'e göndermesine dayanır. TEİS'teki madde, Âşık Ömer'in şiirlerinin Ömer mahlasını kullanan başka şairlerinkilerle karıştığını ve Köprülü'nün Aydınlı Âşık Ömerî adlı ayrı bir şairi tespit ettiğini kaydeder. Şiirleri Ergun ve Elçin neşirleriyle karşılaştıramadığımız için hangilerinin şairin bilinen şiirleri arasında yer aldığını söyleyemiyoruz. Hakverdioğlu'nun saydığı dokuzuncu aruz şiirinin makalede görünmemesi de bir sayım ya da baskı farkı olmalıdır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Şükrü Elçin, Âşık Ömer, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1987 (Hakverdioğlu 2019 ve Duymaz 2014 aktarımıyla).

Kitaplar

  • Ali Duymaz, "Âşık Ömer", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 09.11.2014 (güncelleme 05.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/asik-omer
  • Şahin Köktürk, Cönklerden Bir Cönk: Amasya Cönkü, 2007 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar