Özgün Metin

Vezin: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

Göňül bu derd-i ‘âlemde zekâvet olmamız yegdir
Merîten ‘âli meşrebde leṭâfet olmamız yegdir

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, bu dünyanın derdi içinde anlayışlı ve zeki olmamız daha iyidir. Yüce bir meşrepte, yani yüksek huylu bir yaradılışta zarif ve ince olmamız daha iyidir. (İkinci mısraın başındaki "Merîten" kelimesi makaledeki okumadır; anlamı açık değildir ve aktarımda karşılanmamıştır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir semâînin ilk beytidir. Semâî, aruzla söylenen ve saz şiirinde kendine has ezgisiyle bilinen bir türdür; çoğunlukla hezec bahrinin "mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün" kalıbıyla yazılır. Bu beyit de o kalıba uyar; vezin tespiti bizimdir. Redif "olmamız yegdir"dir, kafiye "zekâvet" ile "letâfet" kelimelerindeki "-âvet / -âfet" sesleriyle kurulur. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimini verdiği için elimizde yalnız bu beyit vardır. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, gönle seslenen bir öğüt diliyle kurulmuştur. Şair dünyanın derdinden kaçmayı değil, o dert içinde "zekâvet" ve "letâfet" sahibi olmayı salık verir: anlayışlı, kavrayışlı ve ince huylu olmak. "Âlî meşreb" sözü, tasavvuf ve ahlak dilinde yüksek yaradılışlı, geniş gönüllü insanı anlatır. Redifteki "olmamız" çoğul söyleyişi, öğüdü yalnız kendine değil, dinleyenlere de yöneltir; bu, meclislerde ezgiyle okunan semâîlerin topluluğa seslenen havasına uygundur. İkinci mısraın başındaki "Merîten" kelimesi, makaledeki okumayla verilmiştir. Bilinen bir kelimeye karşılık gelmez; eski yazıdaki bir kelimenin farklı okunmuş olması muhtemeldir. Okunuşun düzeltilmesi ancak cönkün kendisi görülerek yapılabilir; bu yüzden aktarımda bu kelimenin anlamı verilmemiştir.

Tarihî Bağlam

Beyit, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nün 55. sayfasındadır. Hakverdioğlu şairin mahlasını "Berkî(?)" diye, soru işaretiyle okur. Amasyalı şair ve musikişinas Yeniçerizâde Berkî Hasan Çelebi (ö. 1687-88) aynı mahlası taşır ve saz çaldığı bilinir; ancak şiirin ona ait olduğunu gösteren bir kayıt yoktur, aidiyet tartışmalıdır. Şiirin tam metni yalnız cönktedir ve yayımlanmamıştır. Okuma sorunu ve iki Berkî hakkında bilinenler için Berkî sayfasına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar