Ud ve saz çalan, meclislerin aranan adamı Yeniçerizâde Hasan Çelebi, Berkî mahlasını kullanan Amasyalı bir kâtip şairdir. Edebiyatı Amasya'nın tezkirecisi Abdî Efendi'den öğrendi, beytülmal kâtipliğinden sancağın divan efendiliğine yükseldi ve 1099 (1688) yılında şehri yakıp yıkan kargaşa sırasında hayatını kaybetti. Bütün bunları, Amasya Tarihi'nin yazarı Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın yedinci ciltteki kısa maddesinden biliyoruz; Berkî'nin şiirinden ise tek bir örnek kalmamıştır.

Hüsameddin'in Anlattıkları

Berkî Hasan Çelebi-Yeniçerizâde Amasyalıdır. Yeniçerioğlu Osmân Bey bin Paşa Hüseyin Ağa'nın oğludur. Pederi züamâdan olup kendisi Müderris Abdî Efendi'den edebiyât öğrendi. Amasya beytülmâl kâtibi, ba'dehû Serdârzâde Halîl Paşa'nın dîvan kâtibi oldu. Bunun irtihâlinde Amasya sancağı dîvân efendisi olup 1099 kargaşalığında vefât etdi. Kâtib, şâir, mûsikîşinâs olup güzel sâz ve ûd çalar, meclis-i ârâ yaşardı.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Yeniçerioğlu Osmân Bey'in oğludur; Osmân Bey de Paşa Hüseyin Ağa'nın oğludur. Babası zeamet sahiplerindendi; kendisi edebiyatı Müderris Abdî Efendi'den öğrendi. Amasya beytülmal kâtibi, ardından Serdârzâde Halîl Paşa'nın divan kâtibi oldu. Paşanın ölümü üzerine Amasya sancağının divan efendisi oldu ve 1099 kargaşasında öldü. Kâtip, şair ve musiki bilen biriydi; sazı ve udu güzel çalar, meclisleri süsleyerek yaşardı.

Hayatı

Aile, adını bir yeniçeri büyüğünden almıştır. Dedesi "Paşa Hüseyin Ağa" diye anılır; babası Osmân Bey ise ze'amet, yani büyük bir dirlik tasarruf eden sipahilerdendir. Hasan Çelebi'nin doğum tarihi verilmez. Hocası Abdî Efendi, Abdullah Paşa Dârülhadisi'nin müderrisi ve Amasya şairlerinin tezkirecisiydi; 1087'de (1677) öldü. Berkî onun derslerinde yetişen kâtip ve şair kuşağındandır.

Meslek hayatı tamamen kalemde geçti. Önce Amasya'daki beytülmal kâtipliğine, yani sahipsiz kalan mirasları ve kamu gelirlerini kaydeden dairenin yazı işine girdi. Sonra Serdârzâde Halîl Paşa'nın divan kâtibi oldu. Hüsameddin'in dokuzuncu ciltte anlattığı Halîl Paşa, Amasya'daki Serdâr Hanı'nın sahibi Sulûkîoğlu Hacı Mehmed Ağa'nın oğluydu; Bayram Paşa'nın maiyetinden yetişmiş, sipahiler ağalığı, Kars beylerbeyiliği ve Çıldır valiliği yapmış, Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadaretinin başlarında Kastamonu valisi olmuş ve azledildikten sonra 1079'un (1669) sonlarında ölmüştü. Berkî'nin paşanın hangi görevinde divan kâtibi olduğu bilinmez. Paşanın ölümünden sonra Amasya sancağının divan efendisi, yani sancak yönetiminin yazışmalarını yürüten baş kâtip oldu.

Ölümü, Amasya tarihinin en ağır olaylarından birine düşer. 1099 yılında Amasya mutasarrıfı olan Yeğen Osmân Paşazâde Hüseyin Paşa'nın adamları ile sâdât kumandanı Mumcuzâde Seyyid Ahmed Paşa'nın çevresindeki seyyidler şehirde yağma ve kıyıma giriştiler; çıkan yangında konaklar ve hanlar yandı, pek çok insan öldü. Abdî Efendi'nin oğlu Ali Efendi, babasının tezkiresine ek olarak yazdığı Sergüzeşt-i Amasya'da bu olayı anlatmıştı. Berkî'nin bu kargaşada nasıl öldüğü yazılı değildir. Divan efendisi olarak sancak yönetiminin içinde bulunması, onu olayların ortasına yerleştirir; ancak bu bir çıkarımdır.

Amasya ile Bağı

Maddenin ilk kelimesi onu Amasyalı olarak tanıtır. Bilinen görevlerinin çoğu da Amasya'dadır: beytülmal kâtipliğinden başlayıp şehrin divan teşkilatındaki en yüksek kâtiplik makamına varmıştır; Halîl Paşa'nın divan kâtipliğini hangi görev yerinde yaptığı ise kayıtlı değildir.

Şiiri

Berkî'ye güvenle bağlanabilecek tek bir dize yoktur. Merzifon'da derlenmiş bir şiir defterinde "Berkî(?)" mahlaslı bir semâî bulunur, ama okuması kesin olmayan bu mahlası Yeniçerizâde Hasan Çelebi'ye bağlayan hiçbir kayıt yoktur; semâî ve bu belirsizlik Merzifon Cönkü'ndeki Berkî başlıklı yazıda ayrıca ele alınmıştır. Hüsameddin de onu şair ve musikişinas olarak anmakla yetinir, bir beytini aktarmaz. Hocasının tezkiresi Berkî'nin olgunluk yıllarına yetişmiş olmalıdır; şiirlerinin oraya girip girmediğini bilmiyoruz. Amasyalı Berkî Hasan Çelebi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır.

Kronoloji

1079 sonu (1669): Divan kâtipliğini yaptığı Serdârzâde Halîl Paşa ölür; Berkî, Amasya sancağının divan efendisi olur.

1087 (1677): Hocası Abdî Efendi ölür.

1099 (1688): Amasya'daki yangın ve kıyım sırasında ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar