Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Kemân ebrûlarıň âhû gözleriň
Mecnûn gibi ḳılar dîvâne meni
‘Âşıḳı mest ider şîrin sözleriň
Rüsvâ-yı ‘aşḳ ider cihâne meni

Günümüz Türkçesiyle

1. Yay gibi kaşların ve ceylan gözlerin beni Mecnun gibi divane eder. Tatlı sözlerin âşığı sarhoş eder; beni dünyaya karşı aşkın rezili, maskarası eder.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, Merzifon Cönkü'nün 87. sayfasında yer alan on bir heceli bir koşmanın ilk dörtlüğüdür. Koşma, halk şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerden kurulur, ilk dörtlükte ikinci ve dördüncü dizeler, sonraki dörtlüklerde dördüncü dizeler birbiriyle kafiyelenir. Burada "dîvâne meni" ve "cihâne meni" sonları kafiyeyi ve redifi taşır; birinci ve üçüncü dizeler de "gözleriň" ve "sözleriň" ile kendi aralarında kafiyelidir. Metin Hakverdioğlu her şiirin yalnız ilk nazım birimini verdiği için koşmanın devamı ve mahlas dörtlüğü bilinmiyor; tamamı cönktedir. Aidiyet konusunda bir sorun vardır: makale bu dörtlüğü, aynı sayfa numarasıyla ve aynen, Cezbî'nin tek hece şiiri olarak da basmıştır. Şair listesi Bezmî'ye ve Cezbî'ye birer hece şiiri verdiğine göre metinlerden biri dizgide öbürünün yerine geçmiş olmalıdır; şiirin kime ait olduğu ancak cönkteki mahlas dörtlüğü okunarak kesinleşebilir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, sevgilinin güzelliğini halk şiirinin en bilinen benzetmeleriyle çizer. Kaş yaya, göz ceylan gözüne benzetilir; yay ok atar, ceylan gözü ise ürkek ve iridir, iki benzetme birlikte hem yaralayan hem cezbeden bir bakışı anlatır. Mecnun, Leylâ'ya duyduğu aşkla aklını yitirip çöllere düşen âşığın simgesidir ve Türk şiirinde aşkın insanı divane etmesinin en yaygın örneğidir. Üçüncü ve dördüncü dizelerde sevgilinin sözleri şarap gibi âşığı mest eder ve onu "rüsvâ-yı ‘aşk", yani aşkı yüzünden herkese rezil olmuş biri yapar. Kaş ve göz ile söz arasındaki düzen, sevgilinin önce görünüşüyle sonra sesiyle âşığı ele geçirdiğini anlatır. "Meni" biçimi Doğu Anadolu ve Azerbaycan ağızlarında görülen bir kullanımdır ve şiirin ağızdan ağıza dolaşan bir saz şiiri olduğunu hissettirir.

Tarihî Bağlam

Koşmanın Bezmî'ye mi Cezbî'ye mi ait olduğu yukarıda anlatılan dizgi karışıklığı yüzünden kesin değildir; şiir bölümünde ilk olarak Bezmî başlığı altında yer aldığı için burada verilmiştir. Bezmî'nin, Tokatlı Nûrî ile atışmalarıyla bilinen XIX. yüzyıl Çankırılı Âşık Bezmî olması ihtimali, şairin biyografisinde ve Cezbî'nin sayfasında tartışılmıştır; bu eşleştirme kaynakta yoktur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar