Amasya'nın Gök Medrese Mahallesi'nde bir hatibin oğlu olarak doğan Hatîbzâde Reşîd Mustafa, Bâbıâli kalemlerinden yetişip XIX. yüzyılın başlarında vezirliğe kadar çıktı. Bu yükselişte en büyük pay, eniştesi ve sonradan sadrazam olan Hurşid Ahmed Paşa'nındır. Paşa Dimyat, İçel, Kocaeli, Girit, Selanik ve Midilli'de görev yaptı, iki kez vezirlikten alındı ve 1241 (1825-26) dolaylarında Bursa'da öldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar maddesini "kâtib, ma'ârif-âşinâ, şâir bir vezîr" sözleriyle kapatır; bu şairliğe dair elimizde başka bir iz yoktur. Adı, Hüsameddin'in başka bir maddede 1271'deki sadrazam olarak andığı Mustafa Reşid Paşa'yı hatırlatır; ama o başka bir kişidir, Hatîbzâde Reşîd Mustafa ise bu tarihten çok önce ölmüştü.

Hüsameddin'in Kaydı

Madde uzundur ve bir taşra vezirinin görev listesini ayrıntısıyla verir; tam metni Reşîd Mustafa Paşa-Hatîbzâde sayfasında okunabilir. Başlangıç ve bitiş cümleleri şöyledir:

Reşîd Mustafa Paşa-Hatîbzâde Amasyalıdır. Yukarıda tercemesi yazılan Torumtay Câmii hatîbi ve Selîm Sırrı Paşa imâmı Halîl Rüşdü Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'nın Gök Medrese Mahallesi'nde doğdu. Berâ-yı tahsîl İstanbul'a gidip Paşa'nın himâyesiyle Bâb-ı âlî'de mektûbî kalemine girdi. Orada bi't-tefeyyüz hulefâdan ve ba'dehû hâcegândan olup 1216'da eniştesi Hurşîd Ahmed Paşa'ya kâtib-i dîvân olarak Mısır fethine gitdi. [...] Orada birkaç yıl daha yaşayıp hüzn ü keder içinde 1241 hudûdunda vefât etdi. Kâtib, ma'ârif-âşinâ, şâir bir vezîr idi. Birâderi Mehmed Sa'îd Efendi de ricâldendir. Diğer birâderi Ali Sâ'ib Efendi'dir.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Torumtay Camii hatibi ve Selim Sırrı Paşa'nın imamı Halil Rüşdü Efendi'nin oğludur. Amasya'nın Gök Medrese Mahallesi'nde doğdu. Okumak için İstanbul'a gitti ve Paşa'nın himayesiyle Bâbıâli'de mektubî kalemine girdi. Orada yetişerek halifeler, ardından hâcegân arasına girdi ve 1216'da (1801-02) eniştesi Hurşid Ahmed Paşa'nın divan kâtibi olarak Mısır seferine katıldı. Maddenin sonu, ikinci azlinden sonra Bursa'da birkaç yıl daha yaşadığını ve 1241 dolaylarında kederler içinde öldüğünü söyler. Kâtip, bilgiye yakın, şair bir vezirdi. Kardeşleri Mehmed Saîd Efendi ile Ali Sâib Efendi'dir.

Ailesi ve Hamileri

Babası Halil Rüşdü Efendi, Torumtay Medresesi muîdi Ahmed Efendi'nin oğludur. Hüsameddin'e göre 1178'de (1764-65) Torumtay Camii hatibi olmuş, sonra İstanbul'a gidip 1198'de (1783-84) vezir olan Selim Sırrı Paşa'nın imamı ve devriye müderrisi olmuş, paşanın 1208'deki (1793-94) ölümünden sonra Amasya'ya dönerek 15 Rebîülâhir 1221'de (1806) ölmüştür. Aynı madde, Halil Rüşdü'nün damadının "Selim Sırrı Paşa'nın abd-i mu'takı", yani azatlı kölesi olan sadrazam Gürcü Hurşid Ahmed Paşa olduğunu kaydeder. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki maddesi de Hurşid Paşa'yı Rumeli Valisi Selim Sırrı Paşa'nın azatlı kölesi olarak tanıtır.

Böylece Reşîd Mustafa'nın hayatı iki himaye çizgisine bağlanır. Bâbıâli'ye girmesini sağlayan ve maddede yalnızca "Paşa" diye anılan kişi, bağlamdan anlaşıldığı kadarıyla babasının efendisi Selim Sırrı Paşa'dır; aynı paşanın azatlısı olup kız kardeşiyle evlenen Hurşid Ahmed Paşa ise sonraki kariyerini yönlendirmiştir. Hüsameddin'in maddesinde neredeyse her terfi Hurşid Paşa'nın adıyla birlikte anılır.

Vezirlik Yılları

Hüsameddin'in sıraladığı görevler şöyledir. 1218 zilhiccesinde (1804 baharı) eniştesi vezaretle Mısır valisi olunca nüfuzu arttı; 1219 ortalarında Hurşid Paşa'nın önerisiyle mîrimîranlık rütbesiyle Dimyat muhafızı oldu. 1222 rebîülâhirinde (1807) vezirlik rütbesiyle İçel sancağına verildi ve Sofya seraskeri ile Rumeli valisi olan eniştesinin maiyetine katıldı. 1223'te İzmit mutasarrıfı ve Kocaeli valisi oldu. Hurşid Paşa 1227 şabanının sonlarında sadrazam olunca şevvalde Girit valiliği ve Konya muhafızlığı kendisine verildi. TDV maddesi Hurşid Ahmed Paşa'nın sadrazamlığa getirilişini 27 Şaban 1227 (5 Eylül 1812), azlini 20 Rebîülâhir 1230 (1 Nisan 1815) olarak verir; Hüsameddin'in tarihleri bunlarla uyuşur.

Eniştesinin azli Reşîd Mustafa'nın yerini sarsmamıştır; Hüsameddin onun yeni sadrazam Mehmed Emîn Raûf Paşa döneminde de nüfuzunu koruyabildiğini yazar. 1231 şevvalinde Selanik valisi, 1233'te Midilli sancağıyla Kuşadası muhafızı oldu ve üç yıl kadar bu kıyıları Rum korsanlarına karşı korudu. Ancak "bazı uygunsuz halleri" yüzünden 1235 zilhiccesinde vezirliği kaldırılarak Bursa'da oturmaya memur edildi. 1237 rebîülevvelinde Kuşadası muhafızı Kalender Paşa'nın ölümü ve eniştesinin aracılığıyla vezirliği iade edildi, Midilli ve Kuşadası'na geri gönderildi.

İkinci düşüşünü Hüsameddin bir olayla anlatır. Moliva'yı basan Rum korsanları yakalanmış, dördü idam edilmiş, sekizi paşanın yanına getirilmişti. Reşîd Mustafa, Midilli metropolidinin ricasına dayanamayıp bunları serbest bırakınca sadrazamdan azar işitti. Ardından Midilli Rumlarının silahlarını toplama emrini de gevşek uygulamakla suçlandı ve 28 Zilkade 1238'de (1823) vezirliği ikinci kez kaldırılarak yine Bursa'ya gönderildi. Paşa Bursa'da birkaç yıl daha yaşadı.

Şiiri

Vezirin şairliği, Hüsameddin'in maddeyi kapatan üç sıfatından birinden ibarettir. "Şâir" sözü "kâtib" ve "ma'ârif-âşinâ" ile yan yana durur; arkasından bir beyit gelmez. Mektubî kaleminde yetişmiş bir bürokratın inşa ve şiirle uğraşması alışılmış bir şeydi, ama Reşîd Mustafa Paşa'nın bir divanı ya da tezkirelerde adı geçen bir şiiri tespit edilemedi.

Kronoloji

1216 (1801-02): Hurşid Ahmed Paşa'nın divan kâtibi olarak Mısır seferine katılır.

1219 (1804): Mîrimîranlık rütbesiyle Dimyat muhafızı.

1222 (1807): Vezirlik rütbesiyle İçel mutasarrıfı.

1223 (1808): İzmit mutasarrıfı ve Kocaeli valisi.

Şevval 1227 (1812): Girit valisi ve Konya muhafızı.

Şevval 1231 (1816): Selanik valisi.

1233 (1817-18): Midilli sancağı ve Kuşadası muhafızlığı.

Zilhicce 1235 (1820): Vezirliği kaldırılır, Bursa'ya gönderilir.

Rebîülevvel 1237 (1821): Vezirliği iade edilir, yeniden Midilli ve Kuşadası'na atanır.

28 Zilkade 1238 (1823): İkinci kez vezirlikten alınır, Bursa'ya gönderilir.

1241 (1825-26) dolayları: Bursa'da ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar