Amasya ilinin yerleşim birimleri, ilçe merkezlerindeki mahallelerden dağ yamaçlarındaki küçük köylere kadar birbirinden çok farklı yerlerdir. Mahalle adlarının önemli bir kısmı bir caminin, bir tekkenin, bir vakfın ya da bir göç topluluğunun adını taşır. Köylerin bir kısmı ise eski adlarını Cumhuriyet döneminde yapılan ad değişiklikleriyle yitirmiş, eski adlar ancak kayıtlarda ve halkın dilinde yaşamıştır. Bu adların arkasında her yerleşimin kendi kuruluş ve dönüşüm hikâyesi bulunur.
Bu bölüm, ilin yerleşimlerini ilçe ilçe düzenler. Merkez, Göynücek, Gümüşhacıköy, Hamamözü, Merzifon, Suluova ve Taşova için ayrı başlıklar açılmış, her ilçenin altında mahalleler ve köyler ayrı ayrı toplanmıştır. Yazılarda yerleşimin adının kökeni, Osmanlı kayıtlarında nasıl geçtiği, çevresindeki tarihî yapılar, nüfus hareketleri ve bugünkü durumu ele alınır.
İlk tamamlanan dizi, Merkez ilçenin kırk mahallesidir. Nergis Mahallesi: Amasya'nın Eski Helkis'i, Hatuniye Mahallesi, Gökmedrese Mahallesi ve Şamlar Mahallesi eski kentin tarihî semtlerini, İhsaniye Mahallesi: Amasya'nın Tatar Muhacir Mahallesi göçle kurulan yerleşimleri anlatır. Yeşilyenice Mahallesi, Fındıklı Mahallesi ve Ormanbağları Mahallesi ise köyken mahalleye dönüşen yerleri konu edinir. Ziyaret beldesine bağlı Aşağı, Yukarı ve Saraycık mahalleleri de bu dizide yer alır. Kurşunlu Mahallesi'nin adını Yağıbasan Hanı'ndan, Gümüşlü Mahallesi'nin ise Gümüşlü Camii ile Gümüşlüzadeler ailesinden aldığı gibi ayrıntılar, kent tarihinin mahalle ölçeğinde nasıl izlenebildiğini gösterir.