Merzifon, Amasya'nın kuzeybatısında, Taşan Dağı'nın güney eteğinde, Tersakan Çayı ile kolları Gümüşsuyu ve Solhan'ın suladığı geniş ovanın kıyısında kuruludur. İl merkezinden sonra ilin en kalabalık ilçesidir. İstanbul ve Ankara'dan Samsun'a uzanan karayolu ile Çorum'dan Karadeniz'e inen eski güzergâhlar burada kesişir; kentin tarihi de büyük ölçüde bu kavşak konumuyla şekillenmiştir.
Ovanın yerleşim geçmişi Kalkolitik Çağ'a uzanır; Ortaova ve Hayrettin köylerindeki höyükler bunun izlerini taşır. Mehmet Öz'e göre şehir, Pompeius'un Neapolis adını verdiği antik Phazemon'un yerinde kurulmuştur ve bugünkü ad Phamidzon, Mazifon, Mersivan biçimlerinden geçerek oluşmuştur. Malazgirt'ten sonra Danişmendli İltegin Gazi kenti aldı; 1101'de Haçlı ordusu Merzifon Ovası'nda bozguna uğradı. Kentin bilinen en eski anıtı, 1265 tarihli kitabesi korunan Muînüddin Pervâne Camii'dir. Çelebi Mehmed'in 1414'te yaptırdığı dört eyvanlı medrese, Pîrî Baba Türbesi ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın 1666-1679 yılları arasında yükselen külliyesi, yani camisi, bedesteni ve Taşhan'ı, kentin başlıca tarihî yapılarıdır. Viyana kuşatmasının sadrazamı Kara Mustafa Paşa, bugün Karamustafapaşa adını taşıyan Marınca köyünde doğmuştur. XIX. yüzyılın sonunda kurulan Anatolia College ve 1930'ların ortasına uzanan havacılık geçmişi kentin yakın tarihini belirler.
Ekonomi buğday, şeker pancarı, arpa, ayçiçeği ve mercimek üretimine, kiraz ve elma bahçelerine ve 1987'de kurulan organize sanayi bölgesinin işletmelerine dayanır. Merzifon keşkeği 2014'te mahreç işaretiyle tescil edilmiştir. TÜİK'in 2025 verilerine göre ilçede 20 mahalle ve 70 köy vardır.
