Zahmî, Merzifon'da derlenmiş bir el yazması şiir defterinde, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Muharrem matemine dair bir müseddesle yer alan şairdir. Şiir bir Kerbelâ mersiyesidir: Hz. Hüseyin'in ve Ehl-i Beyt'in şehitliğini anar, Şimr ile İbn-i Mülcem'e lanet okur. Hakverdioğlu bu şiiri makalesinde iki ayrı yerde, aynı metinle verir ve Mehmet Arslan ile Mehtap Doğan'ın Kerbelâ Mersiyeleri antolojisinde de bulunduğunu gösterir. Zahmî'nin kim olduğu, nerede ve ne zaman yaşadığı ise bilinmemektedir. Bu sayfa, şiir hakkında bilinenleri ve şairin kimliğindeki boşluğu ayrı ayrı ortaya koymak için açılmıştır.

Hayatı

Cönkteki Zahmî'nin hayatına dair bilgi yoktur. Mahlas, Farsça "zahm" (yara) kelimesinden gelir ve "yaralı, yarası olan" anlamını taşır. Bu tür mahlaslar âşığın derdini, gönül yarasını öne çıkaran halk ve tekke şiiri çevrelerinde sık görülür. Zahmî'nin cönke giren tek şiirinin bir Muharrem mersiyesi olması, şairin Ehl-i Beyt sevgisinin güçlü olduğu bir çevreden gelmiş olabileceğini düşündürür. Kerbelâ mersiyeleri hem divan şiirinde hem de Alevî ve Bektaşî âşıklar arasında yüzyıllar boyunca yazılmıştır; bu yüzden tek bir mersiyeden şairin meşrebi ya da çevresi hakkında kesin bir sonuç çıkarılamaz. Bu bir çıkarımdır.

Merzifon Cönkü ve Amasya ile Bağı

Merzifon Cönkü, Hakverdioğlu'nun Merzifon'dan geldiği bilgisiyle bir sahaftan edindiği, 112 sayfalık, ta'lik yazılı bir defterdir. İçinde otuz iki şairden 161 şiir vardır; Hakverdioğlu defterin yaklaşık yüz yıllık olduğunu, Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin edebî çevresinde, muhtemelen Fethî adlı bir şair tarafından derlendiğini düşünür. Zahmî'nin müseddesi cönkün 58. sayfasındadır. Şairin Amasya ile bilinen tek bağı budur: Kerbelâ mersiyesi Merzifon'da tutulmuş bir derlemeye girmiş, burada okunmuştur. Bir Muharrem mersiyesinin bu cönkte yer alması, Muharrem matemi ve Kerbelâ anmasının Merzifon'un şiir meclislerinde de karşılığı olduğunu gösterir. Zahmî'nin kendisinin Merzifonlu olduğuna dair bir kayıt yoktur.

Kaynakların Durumu

Makaledeki Kayıtlar

Hakverdioğlu'nun makalesinde Zahmî adı üç kez geçer. Cönkteki şairleri ve şiir sayılarını veren listede önce "Zahmî 1 aruz" denir; listenin sonunda ad bir kez daha, sayı verilmeden "Zahmî." diye tekrarlanır. Şiirler bölümünde ise aynı müseddesin ilk bendi iki ayrı yerde verilir: birinde Rızâ'nın gazelinden hemen önce (s. 554), öbüründe makalenin sonunda Rızâ'nın gazelinin ardından (s. 556). İki metin arasındaki tek fark "Şimr-i Zülcevşen" ile "Şimr-i zü'l-cevşen" yazımıdır ve ikisinde de cönk sayfası 58 olarak gösterilir. Bu tekrar, cönkte Zahmî'ye ait ikinci bir şiir olduğunu göstermez; makalenin dizgisindeki bir yinelemedir. Bu sayfada şiir tek olarak sayılmıştır.

Aynı Mahlaslı Şairler

Hakverdioğlu, şiirin başına Arslan ve Doğan'ın 2009 tarihli Kerbelâ Mersiyeleri antolojisinin 772. sayfasını kaynak olarak koyar. Bu, mersiyenin o antolojide de yayımlandığını gösterir; ancak kitaba ulaşılamadığı için antolojinin Zahmî hakkında ne bilgi verdiği ve şiirin tam metni görülememiştir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde ise Zahmî mahlaslı, XIX. yüzyılda Tekirdağ'da yaşadığı düşünülen ve orada bir şadırvan kitabesi yazan bir divan şairi yer alır. Bu şairin hakkında da adından başka bilgi yoktur ve cönkteki mersiyeyle bir bağı kurulamamıştır. Zahmî gibi anlamlı ve yaygın bir mahlasın farklı yerlerde birçok şair tarafından kullanılmış olması doğaldır; bu yüzden cönkteki Zahmî'nin kimliği açık kalmaktadır.

Şiiri

Cönkte Zahmî adına kayıtlı tek şiir, Hakverdioğlu'nun "gazel-i müseddes" diye adlandırdığı, altı mısralık bentlerden kurulmuş bir Muharrem mersiyesidir. Makalede verilen ilk bent "mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün" kalıbıyla yazılmıştır ve bütün mısraları "-emdir / -âdemdir" sesleriyle kafiyelenir. Bent, gönle matemi yenilemesini söyleyerek açılır, meleklerin, insanların ve cinlerin Muharrem'de yasa büründüğünü anlatır ve Kerbelâ'nın katili sayılan Şimr ile Hz. Ali'nin katili İbn-i Mülcem'e lanet okuyarak kapanır. Şiirin geri kalan bentleri cönkte ve Arslan ile Doğan'ın antolojisindedir. Ulaşılan ilk bent, özgün metni, günümüz Türkçesi ve yorumuyla "Müseddes 1: Dilâ tecdîd-i matem ḳıl bugün mah-ı Muḥarremdir" başlıklı ayrı sayfada, bu kategorinin içinde yer alır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Mehmet Arslan, Mehtap Doğan, Kerbelâ Mersiyeleri, Ankara: Grafiker Yayınları, 2009, s. 772 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).
  • Emine Çakır, "Zahmî", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 2015. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zahmi

Çevrimiçi kaynaklar