Özgün Metin

Vezin: Mefâ'îlün Mefâ'îlün Mefâ'îlün Mefâ'îlün

Nigâruñ ḫâṭırı ḫaṭṭı ucından pür-ġubâr ancaḳ
Yine âyîne-i ʿâlem-nümâda jeng var ancaḳ

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin gönlü yalnızca ayva tüylerinin yüzünden toz dolu, kırgındır; dünyayı gösteren aynada da yine yalnızca pas vardır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır; iki mısraı da "ancaḳ" redifiyle biter, kafiye "ġubâr" ile "var" kelimelerindeki "-âr" sesidir. Gazelin geri kalanı bilinmiyor. Âşık Çelebi matlaı Zemânî maddesinin sonunda, iki beyitlik gazel parçasından sonra "Maṭlaʿ" başlığıyla verir. Kınalızâde ve Beyânî aynı matlaı maddelerinin ilk örneği olarak aktarır ve ikinci mısraın sonunu "zeng-bâr ancak" diye okur; Kınalızâde ilk mısrada "ucından" yerine "ucında" der. Neşir vezni göstermez; mısralar dört mefâ'îlün'den oluşan hezec kalıbına uyar, bu tespit bizimdir. Kime ve ne zaman söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin konusu, divan şiirinde sık işlenen bir durumdur: sevgilinin yanağında ayva tüylerinin, yani "hat"ın belirmesi. Hat, güzelin yüzünü gölgeleyen ve gençliğinin sona yaklaştığını haber veren bir işaret sayılır. Şair bunu iki ayrı imgeyle anlatır. İlk mısrada sevgilinin gönlü, hattın yüzünden tozla dolmuştur; "ḫâṭır" (gönül) ile "ḫaṭṭ" (ayva tüyü) kelimelerinin ses yakınlığı mısraya bir cinas havası verir. "Ḫaṭṭı ucından" sözü hem "hattı sebebiyle" anlamındaki deyimi hem de tüylerin ucunu düşündürür; bu ikinci okuma bizimdir. "Pür-ġubâr" kelimesi tozla dolu olmayı ve kırgınlığı birlikte anlatır.

İkinci mısrada sevgilinin parlak yüzü, dünyayı içinde gösteren bir aynaya benzetilir. Eski aynalar madenden yapıldığı için zamanla paslanırdı; yanakta beliren koyu tüyler de bu aynanın üstüne düşen pas gibidir. "Âyîne-i ʿâlem-nümâ" sözü efsanevî Cem'in dünyayı gösteren kadehini ve İskender'in aynasını hatırlatan bir tamlamadır. Toz ve pas, ikisi de parlaklığı örten şeyler olarak birbirini tamamlar. Kınalızâde ile Beyânî'deki "zeng-bâr" okuyuşu, "pas yağdıran" anlamıyla aynı imgeyi biraz daha güçlü verir.

Tarihî Bağlam

Matla, şairin bugüne ulaşan üç beytinden biridir ve onu tanıtan üç tezkirede de yer alır. Zamânî'nin hayatı ve Şehzade Mustafa'nın Amasya'daki maiyetindeki yeri için Zamânî Mahmud Çelebi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar