Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Ey gönül deryâ-yı ‘aşḳa dalmaġa şüpheň mi var
Felegiň tondan tona atmamaga şüphen mi var(?)
Daġıdup gülistan-ı ‘ömrüm eserse bâd ecel
Ṣararup ḥazân misâli ṣolmaġa şüpheň mi var

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, aşk denizine dalacağından şüphen mi var? Feleğin seni kılıktan kılığa, halden hale sokacağından şüphen mi var? Ecel rüzgârı esip ömrümün gül bahçesini dağıtırsa, güz yaprağı gibi sararıp solacağından şüphen mi var?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, cönkün 31. sayfasında Ömer adıyla kayıtlı bir divanın başıdır. Halk şiirinde divan, aruzun genellikle "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla, dörtlükler hâlinde söylenen bir türdür; XVII. yüzyıldan itibaren âşıklar arasında yaygınlaşmış, Âşık Ömer bu türün en verimli temsilcilerinden olmuştur. Dört mısranın dördü de "şüpheň mi var" rediflidir; "dalmaga, atmamaga, solmaga" kafiyeyi taşır, üçüncü mısra ise "bâd ecel" ile ayrı düşer. Mısralar "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbına uyar; vezin tespiti bizimdir. İkinci mısranın sonundaki soru işareti makaleye aittir ve okumanın kesin olmadığını gösterir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, şairin kendi gönlüne seslenmesiyle kurulur ve her mısra aynı soruyla biter. Soru aslında bir kesinliği bildirir: gönül aşk denizine dalacak, felek onu halden hale sokacak, ecel gelip ömrü soldurtacaktır. İkinci mısradaki "tondan tona atmak", "don" yani giysi anlamındaki kelimeyle kurulmuş bir deyim gibi görünür ve kişiyi kılıktan kılığa, halden hale sokmak anlamına gelir. Makaledeki "atmamaga" okuyuşu olumsuz olduğu için anlamla çelişir; mısranın "atmaga" biçiminde okunması gerektiği kanaatindeyiz, bu değerlendirme bizimdir. Son iki mısrada ömür bir gül bahçesine, ölüm onu dağıtan bir rüzgâra, yaşlanma da güz mevsiminde sararıp solmaya benzetilir. Aşk, talih ve ölüm, divan şiirinde de saz şiirinde de sık işlenen temalardır; dörtlük bunları kısa ve düzenli bir sıra içinde bir araya getirir.

Tarihî Bağlam

Şiir Merzifon Cönkü'nde Ömer mahlasıyla kayıtlıdır. Metin Hakverdioğlu cönkteki Ömer'i Şükrü Elçin'in 1987'de yayımladığı Âşık Ömer kitabına göndererek XVII. yüzyılın büyük saz şairiyle özdeşleştirir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Âşık Ömer'in şiirlerinin Ömer mahlasını kullanan başka şairlerinkilerle karıştığını belirtir; şiiri Ergun ya da Elçin neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı Âşık Ömer yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Şükrü Elçin, Âşık Ömer, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1987 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar