Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Acıyın dostlar benim gül yüzlü yârim aldılar
Nice ḳan aġlamayayım çeşm-i siyâhım aldılar
Nice bu ḫûnî ḥarâmî taňrıdan ḥavf eylemez
El urup ḥançer ṭaḳılan ṭoġrı şâhım aldılar

Günümüz Türkçesiyle

1. Dostlar, acıyın; gül yüzlü yârimi aldılar. Nasıl kan ağlamayayım, kara gözlümü aldılar. Bu kan dökücü haramiler Tanrı'dan nasıl korkmaz? El uzatıp belinde hançer taşıyan dosdoğru şahımı aldılar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, cönkün 99. sayfasında Ömer adıyla kayıtlı bir divanın başıdır. Halk şiirinde divan, aruzun genellikle "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla, dörtlükler hâlinde söylenen bir türdür; XVII. yüzyıldan itibaren âşıklar arasında yaygınlaşmış, Âşık Ömer bu türün en verimli temsilcilerinden olmuştur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "aldılar" rediflidir; "yârim, siyâhım, şâhım" kelimeleri "-ım" sesiyle kafiyeyi taşır. Üçüncü mısra "eylemez" ile ayrı biter. Mısralar "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbına uyar; vezin tespiti bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, sevdiğini elinden alınmış birinin feryadıdır ve dostlara yapılan bir çağrıyla açılır. Sevgili gül yüzlü, kara gözlü ve "doğru şah" olarak anılır; "hançer takılan" sıfatı belinde hançer taşıyan genç bir erkeği düşündürür. Onu alanlar "hûnî harâmî", yani kan dökücü yol kesiciler olarak suçlanır. Şiirin bir aşk şiiri mi, bir ayrılık ya da ölüm üzerine söylenmiş bir ağıt mı olduğu yalnız bu dörtlükten anlaşılmaz. Sevgilinin "alınması", divan ve saz şiirinde ayrılığı da ölümü de anlatabilen bir söyleyiştir. Haramî imgesi ve Tanrı'dan korkmamakla suçlama, olayın gerçek bir kayıp olabileceğini düşündürse de kime söylendiğini gösteren bir bilgi yoktur. TEİS'teki maddeye göre Âşık Ömer'in mersiyeleri de vardır ve bunlardan birinde anılan olay Şükrü Elçin'e göre 1711'de geçmiştir; bu dörtlüğün o şiirle ilişkisi bilinmez.

Tarihî Bağlam

Şiir Merzifon Cönkü'nde Ömer mahlasıyla kayıtlıdır. Metin Hakverdioğlu cönkteki Ömer'i Şükrü Elçin'in 1987'de yayımladığı Âşık Ömer kitabına göndererek XVII. yüzyılın büyük saz şairiyle özdeşleştirir. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Âşık Ömer'in şiirlerinin Ömer mahlasını kullanan başka şairlerinkilerle karıştığını belirtir; şiiri Ergun ya da Elçin neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı Âşık Ömer yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

  • Şükrü Elçin, Âşık Ömer, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1987 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar