Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün

Ey Amasya bana söyle nasıl füsûn ettin
Hangi hüsnünle beni kendine meftûn ettin
Öyle bir câzibe-i aşk yarattın dilde
Beni bu derd-i füsûnkâr ile dil-hûn ettin
Kilkimi hüsnünü göstermeye tahsîs ettim
Kendi ikbalin için ömrümü merhûn ettim
Seni rûhum gibi sevdim sana bir cân verdim,
Varımı uğruna koydum beni mağbûn ettin.
Sana adam gibi her yerde perestij ettim
Beni koydun geri ağyârını memnûn ettin
Bilmedim sen ne yaman dilber-i fettânmışsın
Böyle Asrî gibi üftâdeni mahzûn ettin

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey Amasya, söyle bana, nasıl bir büyü yaptın; hangi güzelliğinle beni kendine tutkun ettin?

2. Gönlümde öyle bir aşk çekiciliği yarattın ki büyü gibi işleyen bu dertle gönlümü kana boyadın.

3. Kalemimi senin güzelliğini göstermeye ayırdım; ömrümü senin yükselişin için rehin bıraktım.

4. Seni ruhum gibi sevdim, sana bir can verdim; varımı yoğumu uğruna koydum, sen ise beni zarara uğrattın.

5. Her yerde sana gönülden bağlandım, saygıyla eğildim; sen beni geride bıraktın, rakiplerimi memnun ettin. (Kaçar'a göre mısradaki "adam" kelimesi baskı hatasıdır ve "âdem" olmalıdır; "perestij" de büyük ihtimalle tapınırcasına sevmek anlamındaki "perestiş" kelimesinin yanlış dizilmiş biçimidir. Bu ikinci okuma bizimdir.)

6. Bilemedim ki sen ne yaman, ne fitneci bir güzelmişsin; Asrî gibi sana düşkün olanı böyle hüzne boğdun.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Altı beyitlik bir gazeldir. Redif "ettin", kafiye "füsûn, meftûn, dil-hûn, merhûn, mağbûn, memnûn, mahzûn" kelimelerindeki "-ûn" sesidir; üçüncü beyitte redif "ettim" biçimine döner. Mahlas son beyitte "Asrî" olarak geçer. Mücahit Kaçar'a göre gazel "Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kaçar, ilk mısrada "nasıl füsûn" bölümünde açık olması gereken bir hecenin kapalı geldiğini, böylece vezin bozulduğunu belirtir; başın "Ey Amâsiyye" diye okunması da mısraın sonunu bozmaktadır. Öteki şiirlerinde aruz hatası yapmayan şairin bu basit hataya düşmesi, Kaçar'a göre ilk mısraın aslında farklı olduğunu düşündürür. Gazelin elde yalnız basılı metni vardır; bilinen bir yazma nüshası yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en dikkat çekici yanı, divan şiirinde sevgiliye yöneltilen bütün sözlerin bir şehre söylenmesidir. Amasya, büyü yapan, âşığını kendine tutkun eden, sonra da onu yüzüstü bırakıp rakiplerini memnun eden bir "dilber-i fettân" (fitneci güzel) olarak konuşturulur. Bu, şehre insan nitelikleri yükleyen bir teşhis sanatıdır ve şehrin güzelliklerini sevgilinin güzellikleri gibi öven şehrengiz geleneğini hatırlatır. Ama burada övgü kısa sürer; gazelin asıl konusu bir sitemdir.

Üçüncü beyit şairin kendi hayatına açık bir göndermedir: "Kilkimi hüsnünü göstermeye tahsîs ettim" (kalemimi senin güzelliğini göstermeye ayırdım) mısraı, Hüsameddin'in ömrünü verdiği Amasya Tarihi'ni anlatır. "Merhûn" (rehin bırakılmış) ve dördüncü beyitteki "mağbûn" (alışverişte aldatılmış, zarara uğramış) kelimeleri, alım satım ve borç diline ait oldukları için aralarında tenasüp vardır: şair ömrünü rehin bırakmış, varını ortaya koymuş, karşılığında ise zarar etmiştir. "Füsûn" ile "füsûnkâr", "hüsn" ile "dilber", "aşk" ile "dil-hûn" arasında da tenasüp kurulur. Son beyitteki "üftâde" (düşkün) kelimesi, divan şiirinde sevgiliye karşı çaresiz âşığı anlatır.

Tarihî Bağlam

Kaçar, gazeli Hüseyin Menç'in Hüsameddin hakkındaki yazısından alır ve Menç'in kendisine bu şiirin Amasya'da çıkan Yeşilırmak gazetesinin 1938 yılındaki bir sayısında yayımlandığını bildirdiğini kaydeder. Gazetenin kendisi görülememiştir. Şiir, Hüsameddin'in 10 Şubat 1939'daki ölümünden bir yıl kadar önce yayımlanmıştır. Kaçar'a göre gazel, Amasya Tarihi'ni yazmaya ömrünü adadığı hâlde Amasya halkından beklediği ilgiyi göremeyen, bir zamanlar şehrin milletvekili olmayı düşündüğü hâlde bu isteği karşılık bulmayan yazarın hayal kırıklığını dile getirir. Kaçar, bu üzüntünün ve Amasya Tarihi'nin kalan ciltlerini bastıramamanın verdiği kederin Hüsameddin'in dostlarına yazdığı mektuplarda da izlenebildiğini söyler. 2022 neşrinin giriş bölümüne göre Hüsameddin ömrünün sonunda iki büyük yangında varlığını kaybetmiş, Atatürk'e yazdığı bir mektupta emekli maaşının altı çocuklu ailesinin geçimine yetmediğini anlatmıştır. Gazelin sitemli sesi bu yılların ağırlığıyla birlikte okunmalıdır. Şairin öteki şiirleri için Asrî (Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar): Şair ve Eserleri yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar