Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

Çeşm-i pür-ḫûnum yoluňda eşk-bâr itsem gerek
Ayaġın tozına gevherler nišâr itsem gerek

Günümüz Türkçesiyle

1. Kan dolu gözümden senin yolunda gözyaşları yağdırmam gerek. Ayağının tozuna (gözyaşlarımdan) cevherler saçmam gerek.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır ve remel bahrinin "Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılmıştır; vezin tespiti bizimdir. Redif "itsem gerek"tir, kafiye "eşk-bâr" ile "nisâr" kelimelerindeki "-âr" sesiyle kurulur. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimini verdiği için burada yalnız bu beyit yayımlanabilmiştir. Makaledeki "nišâr" yazımı, "nisâr" (saçı) kelimesinin çeviriyazısındaki bir dizgi farkı olmalıdır; metin makaledeki gibi bırakılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin en sevilen sahnelerinden birini, sevgilinin geçeceği yola saçı saçmayı anlatır. "Nisâr", düğünlerde ve alaylarda büyüklerin yoluna saçılan para, mücevher ya da çiçek demektir. Âşığın elinde mücevher yoktur; onun cevherleri gözyaşlarıdır. Gözyaşının inciye, kanlı gözyaşının mercana ya da yakuta benzetilmesi klasik bir teşbihtir ve "pür-hûn", kanla dolu göz, bu kırmızı cevheri hazırlar. Birinci mısradaki "eşk-bâr" (gözyaşı yağdıran) ile ikinci mısradaki "gevherler nisâr" arasında bir tenasüp vardır: aynı gözyaşı önce yağmur, sonra mücevher olur. Sevgilinin "ayağının tozu" ise âşığın onun karşısındaki alçakgönüllülüğünü gösterir; âşık kendi en değerli varlığını sevgilinin basıp geçtiği toprağa sunar. Redifteki "itsem gerek" söyleyişi, bunu bir dilekten çok, âşığın üzerine düşen bir borç gibi gösterir.

Tarihî Bağlam

Beyit, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nün 78. sayfasındadır. Hakverdioğlu şiirin Sabahattin Küçük'ün Bâkî Dîvânı neşrinin 268. sayfasında bulunduğunu gösterir; şiirin tam metni oradadır. Makale yalnız matlaı verdiği için gazelin cönkte tam mı, eksik mi kaydedildiği bilinmemektedir. Bâkî'nin gazellerinin XVI. yüzyıl İstanbul'undan yaklaşık üç yüzyıl sonra Merzifon'daki bir derlemeye, âşıkların koşmalarıyla aynı deftere girmesi, divan şiirinin taşradaki okuyucusuna ulaştığını gösterir. Şairin hayatı ve cönkteki öteki gazelleri için Bâkî sayfasına bakılabilir.

Kaynakça

  • Metin Hakverdioğlu, "Merzifon Cönkü", idil, 8(57), 2019, s. 555 (Cönk, s. 78). https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1552911669.pdf
  • Sabahattin Küçük (haz.), Bâkî Dîvânı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994, s. 268 (Hakverdioğlu 2019 aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar