Özgün Metin

Ez ruḫ-ı berber-i mâ âyine raḫşân bâşed
Ḳâleb-i âyine râ ṣûret-i û cân bâşed
Ṭabaḳ-ı âyîne ez ʿaks-i lebeş pür-şekerest
Şâne râ ten zi ṭamaʿ z'ân heme dendân bâşed
Raḫne raḫneest dilem şâneveş ez ġam ki çerâ
Dest-ber-dest çü âyîne-i dükkân bâşed
Âh ki ez dûd-ı dil ân mâh ne-dâred bâkî
Ki berûy heme çün âyîne-i ḫandân bâşed
Dil-i Dervîş dürüst ez dil-i tu key mâned
K'in dü-dil fi'l-mes̱el âyîne vü sindân bâşed

Günümüz Türkçesiyle

1. Bizim berberin yüzünden ayna parıldar; onun sureti aynanın kalıbına can olur.

2. Aynanın yüzü onun dudağının yansımasından şekerle dolar; tarağın bedeni de o yüzden hırstan baştan başa diş kesilir.

3. Gönlüm tarak gibi gamdan yarık yarıktır; çünkü o, dükkânın aynası gibi elden ele dolaşır.

4. Ah, o ay gönülden yükselen dumandan (âhtan) hiç çekinmez; bu yüzden herkese gülen bir ayna gibidir.

5. Dervîş'in gönlü senin gönlün karşısında nasıl sağlam kalsın; çünkü bu iki gönül, sözün gelişi, ayna ile örs gibidir.

Aktarımda Filiz Kılıç neşrinin dipnottaki çevirisi esas alınmıştır; ikinci beyitteki "ṭamaʿ" kelimesini neşir "kıskançlık" diye çevirir, burada sözlük anlamıyla "hırs, istek" diye verilmiştir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazelin muhatabı bir berberdir; Âşık Çelebi onu "Bir berber ḥaḳḳında bu ġazeli ḫûbdur", yani bir berber hakkındaki bu gazeli güzeldir diyerek tanıtır. Beş beyitlik Farsça şiir yalnız onun tezkiresinde bulunur. "Raḫşân, cân, dendân, dükkân, ḫandân, sindân" kelimeleri "-ân" sesinde kafiyelenir, ardından "bâşed" (olur, ola) redifi gelir. Mahlas, makta beytinin başında "Dil-i Dervîş", Dervîş'in gönlü sözüyle yer alır. Vezin neşirde belirtilmemiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün imgeleri bir berber dükkânının eşyasından gelir: ayna, tarak ve dükkân. Divan şiirinde sevgilinin bir esnaf çırağı ya da zanaatkâr olarak anlatıldığı şiirler azımsanmayacak kadar çoktur; Dervîş Çelebi bu sevgiliyi işinin aletleriyle birlikte çizer. İlk beyitte berberin yüzü aynayı parlatır ve aynanın boş kalıbına can verir. İkinci beyitte aynada yansıyan dudak aynayı şekerle doldurur; tarağın dişleri ise bu şekere duyulan hırsın sonucudur. Tarağın zaten dişli olması ile "diş kesilmek" arasındaki oyun, şeker ve diş arasındaki tenasüple birleşir.

Üçüncü beyitte tarak bu kez şairin gönlüne benzetilir: gönül tarağın dişleri arasındaki yarıklar gibi gamdan parça parçadır. Sebebi, sevgilinin dükkân aynası gibi "dest-ber-dest", elden ele dolaşmasıdır. Berber aynası her müşterinin eline geçer; benzetme, sevgilinin herkese açık oluşuna sitem eder. Dördüncü beyitte aynanın âh dumanıyla buğulanması düşüncesi yatar; bu ay yüzlü, âşıkların âhından çekinmez ve herkese gülen bir ayna olarak kalır. Son beyitteki "âyîne vü sindân" (ayna ile örs) benzetmesi gazeli bağlar: eski aynalar cilalı madendendi ve örsün karşısında kırılgan kalırdı; Dervîş'in gönlü ayna, sevgilinin gönlü örstür. Ayna ile örsün bu açılımı kesin değildir; neşir benzetmeyi açıklamadan bırakır.

Tarihî Bağlam

Berberin kim olduğu, gazelin nerede ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor. Âşık Çelebi, Dervîş Çelebi'nin Farsçaya daha çok yöneldiğini söylerken bu gazeli o yönelişin örneği olarak öne koyar. Filiz Kılıç'ın dipnotta gösterdiği nüsha farklarına göre bazı nüshalarda "ân" yerine "ez", "key" yerine "türkî", "dü-dil" yerine "dûd-ı dil" okunur. Halebîzâdeler diye anılan aile ve şairin görev yerleri Dervîş Mehmed Çelebi yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar