Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Gülşen-i ‘âlemde ey gül-i ra‘nâ
Nedir çıṭır pıṭır bu sivilcikler
Demez âyetlerin oḳursun ammâ
Lâleler ḳan aġlar âh çeker güller

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey dünya gül bahçesinin en güzel gülü, yüzündeki bu çıtır pıtır sivilceler de ne? Üçüncü dize açık değildir: âyetler okunup üflense de (sivilceler geçmiyor) ama anlamında okunabilir. Bu hâline lâleler kan ağlar, güller âh çeker.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, Merzifon Cönkü'nün 91. sayfasında Gedâyî adıyla kayıtlı ikinci koşmanın ilk dörtlüğüdür; cönkte bir önceki koşmayla aynı sayfadadır. Koşmanın devamı ve mahlas dörtlüğü yayımlanmamıştır. Dizeler on birer hecelidir; hece sayımı bizimdir. Birinci ve üçüncü dizeler "ra‘nâ" ve "ammâ" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "sivilcikler" ve "güller" ile kafiyelenir; son kafiye "-ler" ekine dayanan yarım bir kafiyedir ve halk şiirinde sık görülür. Üçüncü dizenin başındaki "Demez" kelimesi bağlama tam oturmaz; makaledeki okuma aynen korunmuştur ve dizenin anlamı ancak koşmanın devamı görülerek kesinleşebilir.

Anlam ve Söz Sanatları

Koşma, sevgiliyi divan şiirinin en süslü imgeleriyle karşılar ve hemen ardından bu yüceltmeyi gündelik bir ayrıntıyla kırar. Birinci dizede sevgili "gülşen-i ‘âlem"in, dünya gül bahçesinin, en güzel gülüdür; ikinci dizede ise yüzündeki "çıtır pıtır" sivilcelerden söz edilir. Yansıma sesli "çıtır pıtır" ikilemesi şiire halk söyleyişinin şakacı tadını katar. Üçüncü dizedeki âyet okuma, halk arasında hastalık ve sivilce gibi dertler için okunup üflenen dualara bir gönderme gibi görünür; bu yorum bizimdir. Son dizede tabiat sevgilinin hâline yas tutar: lâleler kan ağlar, güller âh çeker. Lâlenin kırmızı rengi kanlı gözyaşına, gülün açılışı âh çekmeye bağlanır; bu, sebebi güzel bir hayale bağlayan hüsn-i talil sanatına yakın bir buluştur. Dörtlüğün tamamı, büyük aşk dilini küçük bir kusurla buluşturarak hafif bir mizah üretir.

Tarihî Bağlam

Gedâyî'nin kim olduğu kesin değildir. Cönkte Erzurumlu Emrah'ın ve çırağı Tokatlı Nûrî'nin çok sayıda şiiri bulunduğu için, bu Gedâyî'nin Emrah'ın öbür ünlü çırağı Tokatlı (Beşiktaşlı) Gedâî olması akla yatkındır; bu eşleştirme bizimdir ve kaynakta yoktur. Şairin kimliği üzerine bilinenler Gedâyî biyografisinde tartışılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar