Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Sevdâ-yı ‘aşḳıňla ṭolanayım mı
Böyle ḳalb-i maḥzûn dîdeleri yaş
Ateş-i hicriňle çoḳ yanayım mı
Raḥm eyle ḥâlime gel ey baġrı ṭaş

Günümüz Türkçesiyle

1. Aşkının sevdasıyla böyle hüzünlü bir gönülle, gözlerim yaşlı, dolaşıp durayım mı? Ayrılığının ateşiyle daha çok yanayım mı? Ey taş yürekli sevgili, hâlime acı, gel.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, Merzifon Cönkü'nün 91. sayfasında Gedâyî adıyla kayıtlı bir koşmanın ilk dörtlüğüdür. Metin Hakverdioğlu her şiirin yalnız ilk nazım birimini verdiği için koşmanın kaç dörtlük olduğu ve mahlas dörtlüğü bilinmiyor; tamamı cönktedir. Dizeler on birer hecelidir ve halk şiirinde en çok kullanılan 6+5 duraklı söyleyişe uyar; hece sayımı bizimdir. Birinci ve üçüncü dizeler "ṭolanayım mı" ve "yanayım mı" ile, ikinci ve dördüncü dizeler "yaş" ve "ṭaş" ile kafiyelenir. Koşmalarda genellikle ilk dörtlüğün ikinci ve dördüncü dizeleri kafiyelenir; burada birinci ve üçüncü dizelerin de kendi aralarında kafiyeli olması dörtlüğe sıkı bir ses düzeni verir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlüğün iki soru dizesi, âşığın içinde bulunduğu hâlin ne zamana kadar süreceğini sorar ve cevabını son dizedeki yakarışta bulur. "Sevda" kelimesi hem aşk hem de bu aşkın insanı dolaştıran tutkusu anlamındadır; "ṭolanmak" âşığın sevgilinin çevresinde dönüp durmasını, başını alıp gitmesini anlatır. Mahzun kalp ve yaşlı gözler aşk acısının bilinen işaretleridir. Üçüncü dizedeki "ateş-i hicr", yani ayrılık ateşi, divan şiirinden halk şiirine geçmiş bir tamlamadır. Son dizedeki "bağrı taş" deyimi, sevgilinin acımasızlığını taşın sertliğiyle anlatır; "yaş" ile "taş" arasındaki kafiye, âşığın gözyaşının sevgilinin taş yüreğine işlemediğini de ses düzeyinde hissettirir.

Tarihî Bağlam

Gedâyî'nin kim olduğu kesin değildir. Cönkte Erzurumlu Emrah'ın ve çırağı Tokatlı Nûrî'nin çok sayıda şiiri bulunduğu için, bu Gedâyî'nin Emrah'ın öbür ünlü çırağı Tokatlı (Beşiktaşlı) Gedâî olması akla yatkındır; bu eşleştirme bizimdir ve kaynakta yoktur. Şairin kimliği üzerine bilinenler Gedâyî biyografisinde tartışılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar