Özgün Metin

Vezin: mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün (ölçü bizim tespitimizdir)

Kınalızâde'nin aktarımı:

Mümkin mi ana mîve-i vaslun ola nasîb
Bâg-ı visâlde tam’-ı hâm ider rakîb

Beyânî'nin aktarımı, yazımdaki küçük bir farkla:

Mümkin mi ana mîve-i vaslun ola nasîb
Bâg-ı visâlde tama-ı hâm ider rakîb

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin vuslatının meyvesi ona nasip olabilir mi? Rakip vuslat bahçesinde boş bir tamaha kapılıyor, ham meyveye göz dikiyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Niyâzî rakibe bir bahçıvanın gözüyle bakar. Divan şiirinde rakip, âşığın sevgilisine ortak olmak isteyen kişidir ve hemen her zaman kaba, kıskanç, hak etmediği bir yere gözünü dikmiş biri olarak çizilir; bu beyitte o yer bir bahçedir. Vuslat bir bahçedir, sevgiliye kavuşmak o bahçenin meyvesidir. Rakip de bahçeye girmiş, meyveye uzanmıştır. Şairin sorusu alaycıdır: o meyve ona nasip olabilir mi? Cevabı ikinci mısra verir.

"Tama'-ı hâm" sözü beytin anahtarıdır. "Tama'", açgözlülük, umut beslemek; "hâm" ise ham, olmamış demektir. Deyim olarak "tama'-ı hâm" boş umut, gerçekleşmeyecek bir beklentidir. Ama bahçe ve meyve kelimelerinin yanında "hâm" kelimesi kendi gerçek anlamına da döner: rakip olgunlaşmamış meyveye göz dikmiştir. Mîve, bâğ ve hâm kelimeleri böylece bir tenasüp oluşturur ve deyimin mecazî anlamı ile kelimenin gerçek anlamı aynı anda işler. Sevgiliye kavuşmayı hak etmek için olgunlaşmak gerektiği, rakibin ise bu olgunluğa sahip olmadığı ima edilir. Bu son anlamı beyit açıkça söylemez; kelimelerin yan yana gelişinden biz çıkarıyoruz.

Kınalızâde, Niyâzî maddesindeki "Diğer" başlıklı üçüncü ve son beyit olarak onu verir; Beyânî de aynı sırayı korur. "Nasîb" ile "rakîb" kafiyesi iki mısraı birbirine bağladığı için beyit bir matladır. İki metin arasındaki fark yalnız yazımdadır: Kınalızâde "tam’-ı hâm", Beyânî "tama-ı hâm" yazar. Okunuş ve anlam değişmez. Beytin ait olduğu gazelin geri kalanı bilinmiyor; kime söylendiği de kayıtlı değildir. Niyâzî'nin kısa ömrü ve tezkirelerdeki yeri biyografisinde anlatılır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar