Özgün Metin

Mümkin olmaz kim nigâruñ ḫaṭṭ-ı merġûbın görem
Ola kim bir gün İlâhî ḫaṭṭ-ı mektûbın görem
Baḫt-ı bîdârumdan Allah aġlarum her ḳande kim
Her saʿâdet ehlinüñ yanında maḥbûbın görem

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin gönül çeken ayva tüylerini (hattını) görmem mümkün değil; ola ki bir gün, Allah'ım, onun yazdığı bir mektubun satırlarını (hattını) göreyim.

2. Nerede her mutlu kişinin yanında sevgilisini görsem, "uyanık" bahtım yüzünden Allah'a ağlarım. (Beytin iki olası okunuşu yorumda açıklanmıştır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

İki beyit aynı gazelden kalmıştır: ilki iki mısraı da kafiyeli bir matladır, ikincisi aynı "-ûbın görem" sesini sürdürür. Redif "görem", kafiye merġûb, mektûb ve maḥbûb kelimeleridir. Latîfî beyitleri, paşanın bilgisinin ve temiz yaratılışının şiire de uzandığını söyledikten hemen sonra "bu ebyât anuñ eş'ârındandur" diye verir. Hüsameddin, Latîfî'yi aktarırken metni biraz değiştirir: ilk mısrada "ḫaṭṭ-ı merġûb" yerine "kat-ı mergûb", ikinci mısrada "İlâhî" yerine "o yârin" okur. Metin Rıdvan Canım'ın tenkitli neşrinden alındı; gazelin öbür beyitleri kayıptır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlaın bütün oyunu "hat" kelimesinin iki anlamına kuruludur. Hat, divan şiirinde sevgilinin yüzünde yeni beliren ayva tüyüdür; aynı kelime yazı, satır, el yazısı demektir. Şair birinci anlamdaki hattı göremeyeceğini, yani sevgilinin yüzüne yaklaşamayacağını kabul eder ve ikinci anlamdakiyle yetinmeyi diler: hiç olmazsa ondan bir mektup gelsin. "Merġûb" ile "mektûb" arasındaki ses yakınlığı bu geçişi kolaylaştırır. Kalemle yaşamış bir devlet adamının mektubu sevgiliye ulaşmanın tek yolu sayması beyte ayrı bir tat verir; bu yalnız bir okuma önerisidir.

İkinci beyit daha karışıktır. "Baḫt-ı bîdâr", uyanık baht, şiirde talihin yaver gitmesi demektir; şair bu deyimi tersinden kullanır ve talihinden şikâyet eder. "Maḥbûbın görem" sözü iki türlü anlaşılabilir. Birinci okuyuşta şair, her mutlu kişinin yanında o kişinin sevgilisini görür ve kendi yalnızlığına ağlar. İkinci okuyuşta "maḥbûb" şairin kendi sevgilisidir; onu her seferinde bahtı açık bir başkasının yanında görmektedir ve "uyanık bahtım" sözü acı bir alaya dönüşür. Tezkire hangisinin kastedildiğini açıklamaz; iki okuyuş da gazelin rakip temasıyla uyuşur.

Tarihî Bağlam

Latîfî bu beyitleri paşanın maddesinde ilk örnek olarak sunar; Sehî, Beyânî ve Kınalızâde aktarmaz. Yazılış tarihleri hakkında bir ipucu yoktur. Remzî'nin öteki şiirlerine ve hayatına Remzî (Pîrî Mehmed Paşa) yazısından ulaşılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar