Hacı Rif'at Mehmed Efendi, XVIII. yüzyılın sonu ile XIX. yüzyılın başında yaşamış, Amasya'nın Gürcüzâde ailesinden bir âlim, kâtip ve şairdir. Amasya medreselerinde okumuş, amcazadesi Gürcüzâde Osman Paşa'nın himayesiyle Bâbıâli'de kâtiplik etmiş, paşanın 1218'de (1803) idamından sonra Amasya'ya dönüp ölünceye kadar ders vermiştir. Bildiklerimizin tek kaynağı Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'ndeki maddedir. Divanı oğlunun elindeydi, ama bugün bilinmiyor; bir İstanbul kütüphanesindeki şiir mecmuasından kopyalanıp Hüsameddin'e gönderilen tek gazeli ayrı bir sayfada verilmiştir.

Hüsameddin'in Kaydı

Hüsameddin, onuncu ciltte şairi "Rıfat Mehmed Efendi-Gürcüzâde el-Hâc" başlığıyla anlatır:

Amasyalıdır. Amasya alaybeyisi ve Gürcüzâde es-Seyyid Halîl Paşa'nın yeğeni Ahmed Bey'in mahdûmudur. Amasya'da Çelebizâde el-Hâc Hüseyin, Gümüşhâneli es-Seyyid Ebûbekir, Ürgüblü el-Hâc Ahmed Efendilerden ahz-ı ulûm ve ikmâl-i tahsîl ederek birkaç sene ders-i âm oldu. Ba'dehû ammizâdesi Gürcüzâde Osmân Paşa'nın himmetiyle İstanbul'a gidip Bâb-ı âlîye girdi. Orada bir müddet hulefâdan olup kethüdâ kitâbetiyle temâyüz etdi. Buradan azlinde Osmân Paşa'nın kâtib-i dîvânı olup Rûmeli vâlîliğinde hâcegân-ı dîvân-ı hümâyûndan oldu. 1218'de Osmân Paşa'nın i'dâmında Amasya'ya gelip ihtiyâr-ı tekâ'üd etdi. Sânîyen tedrîs-i ulûma devâm edib 1228 senesi zilhiccesinde vefât etdi. Fâzıl, ulûm-ı Arabiyye ve edebiyyede mâhir, ulûm-ı şer'iyyede bahse kâdir, tevârih u muhâzarâta vâkıf, edîb, şâir, münşî, muhibb-i fukarâ, hâzır cevâb, kerîm bir zât olduğu "Kitâbu'l-Mecmû"da yazılıdır. Dîvân-ı eş'ârı olup mahdûmu el-Hâc Lutfullâh Efendi'dir.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. Amasya alaybeyi ve Gürcüzâde Seyyid Halil Paşa'nın yeğeni Ahmed Bey'in oğludur. Amasya'da Çelebizâde Hacı Hüseyin, Gümüşhaneli Seyyid Ebubekir ve Ürgüplü Hacı Ahmed Efendilerden ilim öğrenip tahsilini tamamladı ve birkaç yıl ders verdi. Sonra amcazadesi Gürcüzâde Osman Paşa'nın himmetiyle İstanbul'a gidip Bâbıâli'ye girdi. Orada bir süre halife, yani kıdemli kâtip olarak çalıştı ve kethüda kâtipliğinde sivrildi. Bu görevden ayrılınca Osman Paşa'nın divan kâtibi oldu ve paşanın Rumeli valiliği sırasında Divan-ı Hümayun hâcegânı rütbesi aldı. 1218'de Osman Paşa idam edilince Amasya'ya gelip emekliliği seçti. Yeniden ders vermeye başladı ve 1228 zilhiccesinde öldü. "Kitâbu'l-Mecmû'"da onun faziletli, Arap dili ve edebiyatında usta, dinî ilimlerde tartışmaya güçlü, tarihlere ve sohbet bilgisine vâkıf, edip, şair, inşada usta, yoksulları seven, hazırcevap ve cömert biri olduğu yazılıdır. Şiir divanı vardır ve oğlu Hacı Lutfullah Efendi'dedir.

Hüsameddin bunun ardından şairin tek gazelini nereden aldığını açıklar: gazeli İstanbul'daki Rıza Paşa kütüphanesinde bulunan bir seçme şiirler mecmuasından muallim Kilisli Rıfat Efendi kopyalamış ve kendisine göndermiştir.

Hayatı ve Ailesi

Rif'at Mehmed Efendi'nin hayatı, Gürcüzâde ailesinin XVIII. yüzyılın sonundaki yükselişi ve düşüşüyle iç içedir. Babası Yeğen Hacı Ahmed Bey, Amasya alaybeyiydi ve Gürcüzâde Seyyid Halil Paşa'nın yeğeniydi. Şairin İstanbul'daki bütün kariyeri, Hüsameddin'in "ammizâde", amcazade dediği Gürcüzâde Hacı Osman Paşa'nın gölgesinde geçmiştir: onun himmetiyle Bâbıâli kalemlerine girmiş, onun divan kâtibi olmuş, onun Rumeli valiliği sırasında hâcegân rütbesine yükselmiştir. Paşa 1218'de (1803) idam edilince bu kariyer de sona ermiş, Rif'at Efendi memleketine çekilmiştir. Bu bakımdan hayatı, büyük bir paşanın dairesinde yetişen taşralı kâtiplerin bilinen yolunu izler.

Amasya'ya döndükten sonra yeniden müderrisliğe ve ders vermeye başlaması, onun aslında ilmiye kökenli bir kâtip olduğunu gösterir. Hocaları arasında sayılan Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi, Hüsameddin'in başka maddelerinde de, örneğin Köprülü müftüsü Rûmî Osman Efendi'nin ve Merzifon müftüsü Rûmî Mehmed Efendi'nin hocası olarak, Amasya'da ders veren bir müderris diye geçer. Rif'at Efendi 1228 zilhiccesinde, yani 1813 yılının Kasım-Aralık aylarında ölmüştür. Hüsameddin'in kaynak gösterdiği "Kitâbu'l-Mecmû'" adlı eser hakkında maddede bir açıklama yoktur.

Amasya ile Bağı

Rif'at Mehmed Efendi Amasya'da doğmuş, okumuş, ders vermiş ve ömrünün son on yılını burada geçirmiştir. Ailesi, XVIII. yüzyılda Torumtay vakfının tevliyetini eline geçirerek şehrin önde gelen âyan ailelerinden biri olmuştu. Bilgi tek kaynağa dayanır, ama kaynak şehrin kendi tarihçisidir ve ailenin öteki üyelerini de ayrıntılı olarak anlatır.

Şiiri

Hüsameddin, Rif'at Efendi'nin bir divanı olduğunu ve bu divanın oğlu Hacı Lutfullah Efendi'de bulunduğunu yazar; ancak kendisi bu divanı görmemiş görünür. Divanın bugün bilinen bir nüshası yoktur. Şairden kalan tek şiir, mahlas beytinde "Rıfat gibi şeydâ" diyen beş beyitlik gazeldir. Gazel, Rıza Paşa kütüphanesindeki bir mecmuadan Kilisli Rıfat'ın kopyasıyla Hüsameddin'e ulaşmıştır ve bu kategoride ayrı bir sayfada yer alır.

Kronoloji

1218 (1803): Gürcüzâde Osman Paşa idam edilir; Rif'at Efendi Amasya'ya dönüp emekli olur.

Zilhicce 1228 (Kasım-Aralık 1813): Amasya'da ölür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar