Rızâ, Merzifon'da derlenmiş bir el yazması şiir defterinde, Metin Hakverdioğlu'nun 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde tek bir gazelle yer alan şairdir. Gazel, sofuyu "Allâh hû yâ hû" diyerek devrana, yani ayakta yapılan zikir halkasına ve meydana çağırır; söyleyişi tekke şiirinin, ilahinin dünyasına aittir. Hakverdioğlu şair hakkında bir açıklama yapmaz. Rızâ'nın kim olduğu, nerede ve ne zaman yaşadığı bilinmemektedir; mahlas da Türk edebiyatında pek çok şairin kullandığı yaygın bir addır. Bu sayfa, cönkteki kaydı, mahlastaki karışıklık ihtimallerini ve şiirin ulaşan beytini bir arada vermek için açılmıştır.

Hayatı

Cönkteki Rızâ'nın hayatına dair bilgi yoktur. Mahlas, Arapça "rızâ" (hoşnutluk, razı olma) kelimesidir. Tasavvufta rızâ, kulun Allah'ın takdirine gönülden razı olması anlamında makamlardan biri sayılır; bu yüzden mahlas tekke çevrelerinden gelen şairlerin seçimine de uygundur. Gazelin konusu, zikir meclisine davet, şairin bir tarikat çevresinde yetişmiş ya da tekke ilahileri söyleyen bir halk şairi olabileceğini düşündürür. Bu, şiirin içeriğinden çıkarılan bir tahmindir; bir belgeye dayanmaz.

Merzifon Cönkü ve Amasya ile Bağı

Merzifon Cönkü, Hakverdioğlu'nun Merzifon'dan geldiği bilgisiyle bir sahaftan edindiği, 112 sayfalık, ta'lik yazılı bir defterdir. İçinde otuz iki şairden 161 şiir vardır; bunların 98'i aruzla yazılmıştır ve Hakverdioğlu'ya göre aruzlu şiirlerin şairleri çoğunlukla halk şairleridir. Hakverdioğlu defterin yaklaşık yüz yıllık olduğunu, Merzifonlu Eyüb Sabrî'nin edebî çevresinde, muhtemelen Fethî adlı bir şair tarafından derlendiğini düşünür. Rızâ'nın gazeli cönkün 64. sayfasındadır. Şairin Amasya ile bilinen tek bağı budur: zikre çağıran gazeli Merzifon'da tutulan bir derlemeye girmiştir. Rızâ'nın Merzifonlu ya da Amasyalı olduğuna dair bir kayıt yoktur.

Kaynakların Durumu

Makaledeki Kayıtlar

Hakverdioğlu'nun makalesinde Rızâ, cönkteki şairleri ve şiir sayılarını veren listede "Rızâ 1 aruz" diye geçer. Şiirler bölümünde gazelin ilk beyti iki ayrı yerde, aynı metinle ve aynı cönk sayfasıyla (s. 64) verilir: birinde Zahmî'nin müseddesinden hemen sonra (s. 554), öbüründe makalenin sonunda, Cezbî'nin koşmasının ardından (s. 556). Bu tekrar, cönkte Rızâ'ya ait ikinci bir şiir olduğunu göstermez; makalenin dizgisindeki bir yinelemedir ve sayım listesindeki "1 aruz" bilgisiyle de uyumludur. Bu sayfada şiir tek olarak sayılmıştır.

Aynı Mahlaslı Şairler

Rızâ ve Rızâî mahlaslarını kullanan çok sayıda şair vardır ve cönkteki Rızâ'yı bunlardan biriyle eşleştirmeye yarayacak bir ipucu yoktur. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'nde Rıza mahlaslı, Sivas'ın Kangal ilçesine bağlı Çaltepe köyünden bir XX. yüzyıl âşığı yer alır; ancak onun elde bulunan tek şiiri 1968'de hastanede yazdığı bir şiirdir ve cönkün tahmini yaşıyla bağdaşmaz. Amasya'nın kendi âşıkları arasında da Sarıyar köyünden Âşık Rıza Çulha vardır. 1939 doğumlu olan bu destancı âşık da cönkün tahmini derleme döneminden sonra yaşamıştır; aruzla yazılmış bir zikir gazelinin ona ait olması için bir dayanak yoktur. Bu adlar yalnız karışıklığı önlemek için anılmıştır; cönkteki Rızâ'nın kimliği bugünkü bilgiyle belirlenememektedir.

Şiiri

Cönkte Rızâ adına kayıtlı tek şiir bir gazeldir. Makalede verilen ilk beyit "fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbına yakın bir ölçüyle yazılmıştır ve her iki mısraı da "Allâh hû yâ hû" zikriyle biter. Beyit, sofuyu devrana ve meydana, şevkle zikre katılmaya çağırır. Şiirin geri kalanı yalnız cönkün kendisindedir ve yayımlanmamıştır. Ulaşılan beyit, özgün metni, günümüz Türkçesi ve yorumuyla "Gazel 1: Ṣofiyâ devrâna gel Allâh hû yâ hû diyü" başlıklı ayrı sayfada, bu kategorinin içinde yer alır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar