Âşık Rıza Çulha, 1939'da Amasya merkeze bağlı Sarıyar (eski adıyla Morami) köyünde doğmuş bir halk âşığı ve destancıdır. 1959 yazında Merzifon'u vuran şiddetli yağmur, dolu ve sel felaketini on üç dörtlükle destanlaştırmış, bu destan Amasya'da basılmıştır. Cavit Güzel'in Amasya'daki âşık tarzı destan geleneği üzerine çalışması onu, aynı köyden Âşık Ahmet Abacı ile birlikte, şehrin XX. yüzyıl ortasındaki basılı destan üretimine katılan âşıklar arasında sayar. Yöre âşıklarını sayan listelerde de adı Âşık Rıza Çulha olarak geçer.

Âşıklığa Başlaması

Güzel'in 2019'da âşıkla yaptığı görüşmeye göre Çulha, köylerine gelen Amasyalı müzisyen Burhan Özbakır'dan etkilenerek âşıklığa başlamıştır. 1935 Amasya doğumlu Özbakır, 1954'te yeniden canlandırılan Amasya Musiki Cemiyeti'ne katılmış, pek çok öğrenci yetiştirmiş ve Amasya ilahilerini derlemiş bir sanatçıdır; köylerdeki âşıklar üzerindeki bu etkisi sitedeki Amasya türküleri ve uzun havalar yazısında da anılır. Çulha, on dört yaşından itibaren "Hak'tan gelen ilhamı" söylediğini belirtir. Güzel, Çulha'nın Alevi-Bektaşi gelenekten yetiştiğini ve cemlerde zâkirlik yapan âşıklardan olduğunu da kaydeder.

Yağmur, Dolu ve Sel Felaketi

Çulha'nın tespit edilebilen basılı destanı 1959 tarihli "Yağmur, Dolu ve Sel Felaketi"dir. On üç dörtlükten oluşan destan, o yıl Merzifon'da meydana gelen şiddetli yağışları ve ardından gelen felaketi anlatır; afet sırasında yaşananları ve verdiği zararları konu edinir. Destan Amasya'daki Oniki Haziran Matbaası'nda basılmıştır. Aynı yıl Halil İbrahim Alkaç ile Ahmet Abacı'nın da Merzifon'da destan bastırması, 1959'un Amasya destancılığında yoğun bir yıl olduğunu gösterir. Merzifon yöresini ilgilendiren bir doğal afetin destan konusu olması, gezgin destancıların halkı derinden etkileyen olayları seçtiğini söyleyen Güzel'in tespitine de uyar.

Şiiri

Telif notu: Âşık Rıza Çulha'nın şiirleri telif koruması altındadır. Ölüm tarihine dair yayımlanmış bir bilgiye ulaşılamadığından koruma süresinin bitiş yılı hesaplanamamaktadır. Bu nedenle şiirleri sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamakta; aşağıda yalnız iki dörtlük alıntılanmaktadır.

Güzel'in aktardığı parçalardan destanın ilk dörtlüğü ile âşığın kendi adını andığı son dörtlüğü şöyledir:

Dinleyin yine bir acı sözüm var
Bu nasıl felaket aman Allahım
Gece gündüz hep işim ahuzar
Bu nasıl felaket aman Allahım
Hep hayret ettik havadan düşen buza
Söyleyen Morami köyünden Âşık Rıza
Dinleyin bir büyük nasihat size
Bu nasıl felaket aman Allahım

Destan, gezgin destancının dinleyiciye seslenişiyle açılır: "Dinleyin" diye başlayan ilk dize, kalabalığın ortasında okunacak bir metin için yazıldığını belli eder. "Bu nasıl felaket aman Allahım" nakaratı her dörtlükte tekrarlanır ve olayın şaşkınlığını taşır. Son dörtlükte âşık, halk şiirinin mahlas geleneğine uyarak kendini köyünün adıyla birlikte tanıtır ("Söyleyen Morami köyünden Âşık Rıza") ve felaketi bir öğüt vesilesine dönüştürür. İlk dörtlükteki "ahuzar" sözü, ağlayıp sızlanma anlamındaki eski "ah u zâr" deyiminin halk ağzındaki söylenişidir.

Amasya ile Bağı

Çulha Amasya merkeze bağlı Sarıyar köyünde doğmuş, destanında kendisini "Morami köyünden Âşık Rıza" diye tanıtmış ve tespit edilen destanını Amasya'da bastırmıştır. Güzel, Amasya'da yeniçeri saz şairleriyle başlayan destancılık geleneğinin XX. yüzyılda Alkaç, Abacı, Çulha ve İsa Gedik gibi âşıklarla sürdüğünü yazar. Amasya'nın âşıklık geleneği sitedeki Amasya'da âşıklık geleneği yazısında daha geniş biçimde anlatılır.

Kaynakların Durumu

Çulha hakkındaki bilgiler Güzel'in çalışmasına ve araştırmacının 4 Eylül 2019'da âşıkla yaptığı görüşmenin kayıtlarına dayanır. Yöre âşıklarını sayan öteki çalışmalar yalnız adını verir. Çalışmanın yayımlandığı 2020 yılından sonrasına dair yayımlanmış bir bilgiye ulaşılamamıştır. Sayfada âşığın edebî hayatıyla ilgili, kamuya açık yayınlarda yer alan bilgilerle yetinilmiştir; destanın tam metni yayımlanmış bir derlemede bulunmadığı için alıntılar Güzel'in aktardığı parçalardan alınmıştır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Rıza Çulha, Yağmur, Dolu ve Sel Felaketi, Amasya: Oniki Haziran Matbaası, 1959 (Güzel 2020'deki aktarımdan).

Çevrimiçi kaynaklar