Sâbit Mehmed Efendi'nin kimin oğlu olduğu sorusu, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın kitabında ciltten cilde farklı cevaplar bulur. Kendi maddesi onu, şehirde "Uzun Müftü" lakabıyla tanınan Aybatsalı Seyyid Hacı Abdullah Efendi'nin oğlu yapar; aynı yazarın başka sayfaları ise onun bu müftünün torunu olabileceğini düşündürür. Hayatının ana çizgisi daha açıktır. XVIII. yüzyılın sonlarında Amasya'da Mehmed Paşa Medresesi'nde ders vermiş, ardından kasabalarda naiblik etmiş, İstanbul'a geçtikten sonra Anadolu kadıları arasına girmiş ve 1224 (1809-10) yılı dolaylarında ölmüştür. Hüsameddin maddeyi "ulemâdan şâir, edîb bir zât idi" sözüyle bitirir, ama bu şairliğin tek bir örneği bile elimizde değildir.

Hüsameddin'deki Madde

Sâbit Mehmed Efendi-Uzun Müftüzâde maddesi, Amasya Tarihi'nin sekizinci cildinde "Sâ" faslının ilk sayfalarındadır ve birkaç cümleden ibarettir:

Amasyalıdır. Amasya müftüsü olup "Uzun müftî" demekle meşhûr olan Aybatsalı es-Seyyid el-Hâc Abdullah Efendi'nin mahdûmudur. Amasya fuzalâsından Seküköylüzâde Kâşif el-Hâc Mehmed Efendi'den ikmâl-i tahsîl edib pederinin irtihâlinde birâderiyle Mehmed Paşa müderrisi oldu. Bir müddet tedrîs-i ulûm edib sonra niyâbet mesleğine girdi. Haylî kasabâta nâib olup İstanbul'a gitdi. Orada Anadolu kudâtından olup devr-i bilâd ederek 1224 sâline doğru vefât etdi. Ulemâdan şâir, edîb bir zât idi.

Bugünkü dille: Amasyalıdır. Amasya müftüsü olan ve "Uzun Müftü" diye tanınan Aybatsalı Seyyid Hacı Abdullah Efendi'nin oğludur. Amasya'nın faziletli âlimlerinden Seküköylüzâde Hacı Kâşif Mehmed Efendi'nin yanında öğrenimini tamamladı; babası ölünce kardeşiyle birlikte Mehmed Paşa Medresesi'nin müderrisi oldu. Bir süre ders verdikten sonra naiblik mesleğine girdi, pek çok kasabada naib olduktan sonra İstanbul'a gitti. Orada Anadolu kadıları arasına girdi, şehir şehir dolaşarak görev yaptı ve 1224 yılına doğru öldü. Âlimlerden, şair ve edip bir kişiydi.

Madde başlığındaki "Sâbit" kelimesi, kişinin adı Mehmed olduğuna göre büyük ihtimalle mahlasıdır; Hüsameddin bu fasılda başlığı mahlas ile adın birleşimi olarak kurar. Kelime "sağlam, yerinden oynamayan" anlamındadır. Karışıklığa yol açabilecek bir komşuluk da vardır: hemen önceki madde, aynı mahlas ve adı taşıyan Merzifonlu Kadızâde Sâbit Mehmed Efendi'ye aittir. Âkifzâde Seyyid Abdürrahîm Efendi'nin öğrencisi olan bu kadı, 1238'den (1822-23) sonra ölmüştür.

Uzun Müftü ve Ailesi

Hüsameddin'in on ikinci ciltteki "Abdullah Efendi-Uzun Müftü" maddesine göre Uzun Müftü, Aybatsa'dan gelip Mehmed Paşa Medresesi'nin odalarında kalarak okumuş, Çorumlu Müftü Hâfız Seyyid Mehmed Efendi, Tokatlı Müftü Şeyh Seyyid Mustafa Efendi ve Akdağlı Hacı Mustafa Efendi'nin derslerine devam etmiştir. Açık dili ve geniş okumasıyla öğrenciler arasında ün kazanmış, 1168'de (1754-55) Hüseyin Ağa Medresesi'ne müderris olmuş, üç kez Amasya müftülüğüne ve a'yân meclisi üyeliğine getirilmiştir. Ömrünün sonlarında hacca gitmiş, müderrislerin başı ölünce şehrin ilim reisliğine yükselmiş ve 1182 Ramazanında (Ocak 1769) ölüp Mehmed Paşa Mezarlığı'na gömülmüştür. Âkifzâde Abdürrahîm Efendi'nin el-Mecmû adlı eserinde övüldüğü kaydedilir. Madde, oğulları olarak yalnız Hâfız Seyyid Mehmed ile Mustafa Efendi'yi sayar ve onlara da "Uzun Müftüzâdeler" denildiğini ekler.

Dördüncü cildin kroniği müftünün kariyerinden üç ânı tarihleriyle verir. 1174'te (1760-61) Müftü Çorumlu Hacı Ali Efendi hastalanıp çekilince yerine Aybatsalı Hacı Abdullah Efendi geçmiş, kronik burada "Buna 'Uzun Müftü' denirdi" diye not düşmüştür. 1175 Muharreminin ilk günlerinde azledilmiş, makam İkincizâde Hacı Mehmed Efendi'ye verilmiştir. 1182 Şabanının ikinci günü ise Sâbit'in hocası Kâşif Mehmed Efendi Amasya müftüsü olmuş, Uzun Müftü aynı ayın sonlarında ölmüştür. Ölüm ayı kronikte Şaban, maddede Ramazan olarak geçer.

Soy Bağındaki Belirsizlik

Sâbit'in maddesi, babasının ölümü üzerine kardeşiyle birlikte Mehmed Paşa müderrisi olduğunu söyler. Uzun Müftü 1182'de öldüğüne göre bu, Sâbit'in 1182'de müderris olması demektir. Oysa Hüsameddin'in birinci ciltte Mehmed Paşa Medresesi müderrislerini sırasıyla saydığı listede 1182 dolaylarında bu aileden kimse görünmez: 1179'da Seyyid Abdurrahîm Efendi, 1197'de onun oğulları, 1209'da fetva emini Ömer Efendi, 1213'te Karahisârî Ahmed Efendi ve ardından Hâfız Mehmed Efendi, 1214'te yeniden Ömer Efendi gelir. Liste "1220'de vefâtıyla oğulları es-Seyyid Ali, Sâbit ve ba'dehû Uzun Müftüzâde es-Seyyid Mustafa, Sâlih Efendiler" diye devam eder; 1247'de hepsinin görevden alındığını da ekler. Uzun Müftü'nün kendi maddesi de onu Mehmed Paşa'da değil Hüseyin Ağa Medresesi'nde müderris olarak gösterir.

Ailenin bir sonraki kuşağına ait maddeler bu listeyle uyuşur. Dokuzuncu ciltteki Zihnî Mustafa Efendi, "Mehmed Paşa müderrisi es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi bin Uzun Müftü"nün oğludur; babasının ölümü üzerine Mehmed Paşa müderrisi olmuş, otuz yıl kadar kadılık ve naiblik yapıp 1247'de (1831-32) ölmüştür ve kardeşi Seyyid Hacı Ali Efendi'dir. Sekizinci ciltteki Mörekli Hacı Hasan Efendi maddesi de onun Mehmed Paşa müderrisliğine "Uzun Müftüzâde es-Seyyid Sâlih Efendi bin es-Seyyid Alî Efendi"nin yerine geçtiğini söyler. Bu kayıtlar yan yana konulduğunda, 1220'de (1805-06) müderrisliği alan Ali ile Sâbit'in, Uzun Müftü'nün oğlu Hâfız Mehmed Efendi'nin oğulları ve Zihnî Mustafa'nın kardeşleri olduğu düşünülebilir. Bu okuma kesin değildir: listedeki "vefâtıyla" sözü dil bakımından hemen önce anılan Ömer Efendi'ye bağlanır ve Hüsameddin hiçbir yerde Sâbit'in babasının adını Mehmed olarak vermez. Ama Sâbit'in 1224 dolaylarındaki ölüm tarihi, müderrisliğin 1182'de değil 1220'de başladığı varsayımıyla daha rahat bağdaşır.

Şiiri

Sâbit'in şairliği, maddenin son cümlesindeki "ulemâdan şâir, edîb" nitelemesinden ibarettir; Hüsameddin ne bir beyit aktarır ne de bir divandan ya da manzumeden söz eder. Şiirlerine ulaşılamamıştır. Ailenin sonraki kuşağından Zihnî Mustafa Efendi'nin maddesi ise şiire hiç değinmez. Metin Hakverdioğlu, Amasya Tarihi'ni bir şairler tezkiresi olarak okuduğu çalışmasında onu sekizinci cildin şairleri arasında "Sâbit Mehmed Efendi-Uzun Müftüzâde" adıyla sayar.

Kronoloji

1174 (1760-61): Uzun Müftü Abdullah Efendi ilk kez Amasya müftüsü olur.

Şaban-Ramazan 1182 (Aralık 1768-Ocak 1769): Uzun Müftü ölür; maddeye göre Sâbit kardeşiyle Mehmed Paşa müderrisi olur.

1220 (1805-06): Mehmed Paşa Medresesi listesine göre müderrislik "Ali, Sâbit" adlı kardeşlere geçer.

1224 (1809-10) dolayları: Anadolu kadılarından iken ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar