Özgün Metin

Vezin: Mefâ'îlün Mefâ'îlün Mefâ'îlün Mefâ'îlün

ʿİẕâr âyînesin jeng itmesün diñ ḫaṭṭ-ı fersâya
Barışmaz mihr ile sâye yaraşmaz aya pîrâya

Günümüz Türkçesiyle

1. O aşındıran ayva tüylerine söyleyin, yanağın aynasını paslandırmasın; güneş ile gölge barışmaz, aya süs yakışmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır; iki mısra da "-âya" sesiyle biter. Kafiye "fersâ" ve "pîrâ" kelimelerinin sonundaki uzun "â" sesidir; ardından gelen yönelme eki "-ya" redif görevi görür. Gazelin geri kalanı bilinmiyor. Beyit yalnız Âşık Çelebi'nin tezkiresinde, Senâyî maddesinin sonunda "Maṭlaʿ" başlığıyla yer alır; Kınalızâde ve Beyânî bu beyti vermez. Neşrin dipnotuna göre B nüshası "mihr" yerine aynı anlamdaki "şems" kelimesini yazar. Neşir vezni göstermez; mısralar dört mefâ'îlün'den oluşan hezec kalıbına uyar, bu tespit bizimdir. Kime ve ne zaman söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, sevgilinin yanağında ayva tüylerinin belirmesini konu alır. Divan şiirinde parlak yanak bir aynaya, güneşe ya da aya benzetilir; yanakta beliren koyu tüyler, "hat", bu parlaklığı örten bir gölge, aynayı karartan bir pas gibidir. Şair, yanağın aynasını paslandırmasın diye hattı uyarmalarını ister. "Fersâ" aşındıran, yıpratan demektir; hat, güzelliği yavaş yavaş aşındıran bir şey olarak görülür.

İkinci mısra iki atasözü havasındaki hükümle bu isteği gerekçelendirir. Güneş ile gölge bir arada duramaz: güneş gibi parlayan yanakla gölge gibi koyu tüyler barışmaz. Aya süs yakışmaz: ay gibi güzel olan yüz zaten süse muhtaç değildir, hat ise ona eklenmiş gereksiz bir süs gibidir. "Âyîne", "jeng", "mihr", "sâye" ve "ay" kelimeleri ışık ve karanlık etrafında bir tenasüp örgüsü kurar; "mihr" ile "sâye" arasında ayrıca bir tezat vardır.

Tarihî Bağlam

Âşık Çelebi bu matlaı, şair hakkındaki karışık hükmünün hemen ardından verir: önce onunla bir mecliste bir araya geldiğini ve onun hiç değilse şair olduğunu söyler, sonra "ben vezinciyim, şair değilim" anlamına gelen Arapça bir beyitle bu övgüyü gölgeler ve matlaı aktarır. Tezkirecinin örnek olarak seçtiği beyit, bu yargıya rağmen düzgün kurulmuş bir matladır. Senâyî'nin hayatı için Senâyî Mehmed Efendi (Manisalı) yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar