Özgün Metin

Vezin: Feʿilâtün mefâʿilün feʿilün (vezin tespiti bizimdir)

ʿAcabâ ḳanġı ḫânümânı ḫarâb
Ḥayyız âbuñ ḳomış adını şarâb

Günümüz Türkçesiyle

1. Acaba hangi evi barkı yıkılası, (asma kızının) hayız suyuna şarap adını koymuş? (Beyit iki türlü okunabilir; aşağıdaki yoruma bakınız.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Latîfî'nin "velehu" (yine onundur) diyerek verdiği bu beyit tek başına bir beyittir; iki mısraı "ḫarâb" ve "şarâb" kelimeleriyle kafiyelenir. Bir gazelin, bir kıtanın ya da bir mesnevinin parçası olup olmadığı bilinmiyor. Tezkire neşri vezni göstermez; mısraların aruzun hafif bahrindeki "feʿilâtün mefâʿilün feʿilün" kalıbına uyduğunu biz tespit ettik.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, şaraba ad koyan kişiye takılan bir soru biçiminde kurulmuştur. "Ḫânümânı ḫarâb", evi barkı yıkılmış ya da yıkılası demektir ve burada bir beddua sıfatı gibi kullanılmıştır. Divan şiirinde şarap çoğu zaman "duḫter-i rez", yani asma kızı diye anılır; Latîfî de Zârî'nin maddesinde "hevâ-yı duḫter-i rez ʿaḳlın almışdur" der. Beyitteki "ḥayyız âb" (hayız suyu) sözü bu mazmunun kaba bir uzantısıdır: asma kızından akan kırmızı suya şarap adı verilmiştir. Beyit iki türlü okunabilir. Birinci okuyuşta şair, şarabı pis bir şey sayan sofuların diliyle konuşuyor gibi görünür ve şarabın kendisini yerer; ama bu sözlerin şarap düşkünlüğüyle tanınan bir şairden gelmesi, söyleyişi alaya çevirir. İkinci okuyuşta şair kötü, bayağı bir içkiye şarap gibi soylu bir ad verilmesine kızmaktadır. Hangi anlamın kastedildiğini gösteren bir kaynak yoktur; iki okuyuş ve "hayız suyu" sözünün asma kızı mazmunuyla ilişkilendirilmesi bizimdir. Kafiyedeki "ḫarâb" kelimesi, meyhaneyi anlatan harabat ile aynı kökten gelir ve şarap sözüyle bir tenasüp kurar.

Tarihî Bağlam

Latîfî beyti, Zârî'nin şaraba düşkünlüğünü gösterdiğini söylediği "Ṭutmaz ayaġı elüm bâde-i nâb olmayıcaḳ" matlaının hemen ardından verir. Kınalızâde ile Hüsameddin bu beyti aktarmaz. Şairin hayatı için Zârî Mehmed Çelebi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar