Özgün Metin

Tîrüñ gözedür merhem-i râḥat diyü ey yâr
Zaḫmum gibi ʿâlemde nice aġzı ḳızıl var

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sevgili, dünyada benim yaram gibi ağzı kızıl (kanlı) nice yara var ki senin okunu rahatlık veren bir merhem diye gözetip bekler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, iki mısraı "yâr" ve "var" kelimeleriyle kafiyelenen bir matladır. Gazelin geri kalanı bilinmiyor. Latîfî beyti "velehu" diyerek verir; Hüsameddin de Latîfî'den aktararak "Tîrin gözedir merhem-i râhat diyu ey yâr / Zahmım gibi âlemde nice ağzı kızıl var" biçiminde kaydeder. Tezkire neşri vezni göstermez. Ne zaman ve kime söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde sevgilinin bakışları ve kirpikleri âşığın gönlüne saplanan oklardır; âşık bu oklardan kaçmaz, onları bekler. Zârî bu mazmunu bir adım öteye taşır. Okun açtığı yara, yeni bir okla iyileşecekmiş gibi, okları bir merhem gibi gözetmektedir. Acı veren şeyin şifa sayılması, beytin temel tezadıdır. İkinci mısrada şair, kendi yarasının yalnız olmadığını söyler: dünyada onun yarası gibi "aġzı ḳızıl" nice yara vardır. Yaranın ağzı, açık ve kanlı olduğu için kızıldır; böylece sevgilinin oklarına aday olan tek âşık şair değildir. Ok, yara, merhem ve rahat kelimeleri arasında bir tenasüp kurulur. "Gözetmek" fiili hem beklemek hem de nişan almak, gözlemek anlamlarını çağrıştırır; bu çağrışım tespitimizdir.

Tarihî Bağlam

Latîfî bu beyti Zârî'nin maddesinin son örneği olarak verir ve hemen ardından "li-müʾellifihi", yani bu satırların yazarının diyerek kendi beytini ekler: "Umarsın ola göñlüñ aça laʿl-i leb-i yâr / Ey ġonca nice sencileyin aġzı ḳızıl var." Tezkireci aynı "aġzı ḳızıl var" sözünü bu kez goncaya yöneltir: ey gonca, sevgilinin yakut dudağının gönlünü açacağını umuyorsun, oysa senin gibi ağzı kızıl nicesi var. Böylece Latîfî, Zârî'nin beytine bir nazire söylemiş ve "ağzı kızıl" sözünü yaradan gonca ile dudağa aktarmıştır. Bu karşılık, Zârî'nin beytinin tezkirecinin dikkatini çektiğini gösterir. Şairin hayatı için Zârî Mehmed Çelebi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar