Amasya'da cizye kâtibi olarak işe başlayan Fazlızâde Âgâh Mehmed Efendi, sonra Amasyalı vezir Ak Hasanzâde Hacı Halîl Paşa'nın divan efendisi oldu ve yıllarca paşanın görev yerlerini dolaştı; bu kalem adamı, paşanın ölümünden sonra şehrine dönmüş ve 1208 (1793-94) yılında ölmüştür. Hüsameddin'in kısa kaydı onu "kâtib, şâir" diye tanıtır, paşa adına Bâb-ı âlî'ye yazdığı bir dilekçeyi gördüğünü söyler, ama şiirlerini bulamadığını da açıkça ekler. Maddenin günümüz Türkçesine aktarımı ve kelime açıklamaları sitede Âgah Mehmed Efendi-Fazlızâde başlıklı araştırmada yer alır; ailesinin öteki fertleri Fazlızâdeler yazısında anlatılır.

Hüsameddin'in Kaydı

Altıncı ciltte, adı "elif" harfiyle başlayan Amasyalılar arasındaki kayıt birkaç satırdan ibarettir:

Âgah Mehmed Efendi-Fazlızâde Amasyalıdır. Fazlızâde el-Hâc Sa'id Ahmed Ağa bin el-Hâc Ali Efendi mahdûmudur. Tahsîl-i ilm ü kitâbet edib Amasya'da cizye kâtibi oldu. Badehu Ak Hasanzâde el-Hâc Halîl Paşa'ya intisab ederek dîvân efendisi olup devr-i bilâd etdi. 1200'de Hacı Halîl Paşa'nın vefâtında Amasya'ya gelip Recep Mahallesi'nde ikâmet ederek 1208 senesi hilâlinde vefât eyledi. Kâtib, şâir, fenn-i inşâya vâkıf idi. Halîl Paşa tarafından Bâb-ı âlîye yazdığı Niyâz-nâmesi görüldü, münşiyâne idi. Fakat eş'ârı bulunamadı.

Bugünkü dille: Amasyalıdır. Fazlızâde Hacı Saîd Ahmed Ağa bin Hacı Ali Efendi'nin oğludur. İlim ve kâtiplik öğrenip Amasya'da cizye kâtibi oldu. Sonra Ak Hasanzâde Hacı Halîl Paşa'ya bağlanarak onun divan efendisi oldu ve şehir şehir dolaştı. 1200'de Hacı Halîl Paşa ölünce Amasya'ya gelip Recep Mahallesi'nde oturdu ve 1208 yılı içinde öldü. Kâtip ve şairdi, inşâ sanatını bilirdi. Halîl Paşa adına Bâb-ı âlî'ye yazdığı "Niyâz-nâme"si görüldü; süslü bir nesirle yazılmıştı. Ancak şiirleri bulunamadı.

Halîl Paşa'nın Yanında

Âgâh'ın hayatının en uzun dönemini, bağlandığı paşanın serüveni belirler. Hüsameddin'in dokuzuncu ciltteki maddesine göre Ak Hasanzâde es-Seyyid el-Hâc Halîl Paşa, Amasya'nın Eski Kethüda Mahallesi'nde doğmuş bir yeniçeri ve Amasya serdarıydı. 1184'te (1770-71) topladığı gönüllülerle Rus savaşına gitti, Tutrakan müdafaasındaki başarısıyla 1187'de vezir oldu. Sonraki yıllarda Şehrizor beylerbeyliği, Niğde, Alaiye ve Çorum mutasarrıflıkları, iki kez Adana valiliği gördü; 1195'te Adana'daki bir ayaklanma yüzünden vezirliği alınıp Kütahya'ya sürüldü ve 1196'da sürgünlü olarak Amasya'ya geldi. İbrail muhafızı ve Selanik sancağı mutasarrıfıyken 1200 Receb'inin ortalarında (Mayıs 1786) öldü. Âgâh'ın maddesindeki "devr-i bilâd etdi" sözü bu dolaşmayı anlatır. Ancak Âgâh'ın paşaya hangi yıl bağlandığı ve hangi görev yerlerinde yanında bulunduğu kaynakta yazılı değildir.

Divan efendisi, bir paşanın yazı işlerini yürüten, onun adına resmî yazışmaları kaleme alan kişiydi. Hüsameddin'in gördüğü "Niyâz-nâme" de böyle bir işin ürünüdür: paşa adına İstanbul'daki hükümete yazılmış bir rica mektubu. Hüsameddin ne içeriğini aktarır ne de hangi yıl, hangi vesileyle yazıldığını belirtir; yalnızca "münşiyâne", yani inşâ üslubuyla kaleme alındığını söyler. Metnin bugünkü yeri de meçhuldür.

Şiiri

Hüsameddin'in kaydı "eş'ârı bulunamadı" sözüyle biter ve bu hüküm bugün de geçerlidir: Âgâh'ın tek bir şiiri ele geçmiş değildir. Onu şair sayan yazarın gördüğü tek eseri bir nesir metnidir. "Âgâh" adı bir mahlas olabilir; yine de maddede bu adın şiirlerde kullanıldığına dair bir açıklama yoktur.

Ailesi

Âgâh, hattat Fazlullah Efendi'nin soyundan gelen Fazlızâdeler ailesindendir; babası Hacı Saîd Ahmed Ağa, dedesi Hacı Ali Efendi'dir. Halîl Paşa'nın ölümünden sonra yerleştiği Recep Mahallesi'nde ailenin şehirdeki evlerinden biri bulunuyordu. Hüsameddin evlendiğinden ya da çocuklarından söz etmez.

Kronoloji

Receb 1200 (Mayıs 1786): Hacı Halîl Paşa ölür; Âgâh Amasya'ya döner.

1208 (1793-94): Amasya'da ölür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar