Amasya'nın Aydınca nahiyesine bağlı Yeşilöz köyünde yaşayan, sazıyla deyiş ve hikâye söyleyen Âşık Mehmet İnan'ın adını bugüne taşıyan, 1960 yılında evinde Âşık Veysel'i ve yol arkadaşı Âşık İbrahim'i ağırladığı bir âşık meclisidir. Bu mecliste sazı eşliğinde anlattığı Köroğlu hikâyesi altmış dakikalık bir kasete kaydedilmiş, kayıt yarım asır sonra aileden Serdar Uğurlu'nun eline geçmiş ve Köroğlu kollarından adı bilindiği hâlde metni bulunamayan Halep Kolu'nun bir varyantı olarak yayımlanmıştır. Âşığın doğum ve ölüm tarihleri, kendi şiirleri ve hayatının geri kalanı hakkında yayımlanmış bir bilgi bulunmamaktadır.

Hayatı

Âşık Mehmet hakkındaki bilgiler ailesinin anlattıklarına dayanır. Uğurlu'nun kaynak kişileri, âşığın kızı Firdevs İnan, damadı Nebi İnan ve Nebi İnan'ın torunu Hünkâr Mehmet İnan'dır. Nebi İnan'ın anlattığına göre 1960'ta, kendisi henüz yirmi yaşlarındayken Yeşilöz'e Âşık İbrahim adlı gezgin bir âşık gelmiş, yanında elinde baston, başında fötr şapka ve ayağında kara lastik olan kör bir adam varmış. Köylüler bu adamın Âşık Veysel olduğunu sonradan öğrenmiş. İki âşık köy köy, kasaba kasaba dolaşarak sazlarını ve sözlerini duyuruyormuş. Yeşilöz'de bir meclis kurulmuş, Âşık Mehmet, Âşık Veysel ve Âşık İbrahim bu mecliste bir araya gelmiş, misafirler Âşık Mehmet'in evinde üç gün kalmıştır.

Firdevs İnan da babasının konukları bizzat evlerinde karşıladığını, köy meydanında kurulan sofrada Veysel ile sohbet ettiğini anlatır. Babasının kendini hep bir dörtlükle anlattığını, bir defteri olduğunu ve Veysel'e ait bu sözün o defterden okunduğunu söyler. Ayrılık günü iki âşık sazlarını değiştirmiş, Veysel Âşık Mehmet'in sazıyla Amasya'dan ayrılmıştır. Veysel'in sazı bugün de aynı ailenin elindedir. Firdevs İnan'ın sözleriyle o günlerden geriye "sadece sazı ve ses kayıtları kaldı ve bir de fotoğraf." Aileden alınan bilgiye göre sazların çalındığı, cemevlerinde nefeslerin söylendiği o yıllarda Âşık Mehmet, Amasya genelinde tanınan, güzel deyişler söyleyebilen bir âşıktı.

Köroğlu'nun Halep Kolu

Mecliste Âşık Mehmet sazı eşliğinde, nesir ve nazım bölümleri birbirini izleyen bir Köroğlu hikâyesi anlatmıştır. Kayıt dinlendiğinde anlatıya Veysel'in katılmadığı, bandın baştan sona Âşık Mehmet'in icrası olduğu anlaşılır. Yalnız bazı manzum parçalardan önce âşık dinleyenlere "bakalım Köroğlu ne diyecek, ağalar ne dinleyecek, desin mi şimdi" diye sorar ve içlerinden biri "desin" diye karşılık verir. Uğurlu bu sesin Veysel'e ait olduğunu düşünür. Kaydı önce Hünkâr Mehmet İnan çözmeye çalışmış, anlaşılmayan yerleri köyün yaşlılarına dinletmiş, kalan bölümler için Şarkışla'ya giderek Âşık İbrahim'in yakın dostu Âşık Hasan'a danışmıştır. Uğurlu da bütün bandı yeniden yazıya geçirmiştir.

Hikâyenin konusu Demircioğlu'nun Halep'teki Mektup Hanım'a duyduğu aşktır. Demircioğlu'nun sevdiği kızı getirecek güçte olmadığını gören Köroğlu işi kendisi üstlenir, Kırat'la Halep'e gider, bir kocakarının aracılığıyla Mektup Hanım'a ulaşır, Paşaoğlu'nun karşısına çıkar ve sonunda kızı atının terkisine alıp kaçırır. Yolda uyumak için mola verdiğinde eğri kılıcını yatağın ortasına koyarak kızı namahrem sayması, Mektup Hanım'ın Demircioğlu için kaçırıldığını o an öğrenmesine yol açar. Bu kol, Pertev Naili Boratav'ın 1931 ve 1946 tarihli tasniflerinde ve sonraki Köroğlu kolları listelerinde adıyla geçer, ama Uğurlu'nun tespitine göre o güne kadar metni yayımlanmamıştı. Uğurlu bu nedenle kayda "Halep Kolu'nun Amasya Varyantı" adını verir. Hikâyenin hiçbir yerinde Amasya'ya ya da çevresine dair bir bilgi geçmez; varyantı Amasya'ya bağlayan, anlatıcının dili ve kayıt yeridir.

Şiiri

Telif notu: Âşık Mehmet İnan 1960'ta hayattaydı ve ölüm tarihine dair yayımlanmış bir bilgiye ulaşılamamıştır. Bu yüzden söylediği şiirlerin telif koruması altında olup olmadığı ve korumanın hangi yıl biteceği hesaplanamamaktadır. Kaydın yazıya geçirilmiş metni de araştırmacının yayımladığı bir çalışmadır. Şiirler bu nedenle sitemizde ayrı sayfalar hâlinde yayımlanamamakta, aşağıda yalnız iki dörtlük alıntılanmaktadır.

Uğurlu'ya göre hikâyede nesir bölümlerinin arasına serpiştirilmiş 46 dörtlük vardır. Bu dörtlüklerden sekiz koşma türkü, üç uzun atışma ve yedi müstakil dörtlük meydana gelir. Şiirler genellikle on bir heceli koşma kalıbındadır, durağı aksayan dizeler de görülür. Atışmalarda söyleyenin adı geçmez ve hiçbir dörtlükte Âşık Mehmet'in adı ya da mahlası yer almaz. Dörtlüklerin bir kısmı Köroğlu'nun Bolu beylerine, kocakarıya, pınar başındaki kızlara söylediği ve öteki Köroğlu rivayetlerinde de karşılığı bulunan geleneksel parçalardır. Mektup Hanım ile kız kardeşinin atışması ve Köroğlu'nun Mektup Hanım'ı överek söylediği "Ak kuğuda böyle teller olur mu" ayaklı manzume ise Uğurlu'nun taradığı öteki Köroğlu metinlerinde bulunamamıştır. Uğurlu manzum parçaların söylenişindeki ustalığın dinleyeni hayran bırakacak düzeyde olduğunu belirtir. Hikâye bittikten sonra âşık art arda birkaç türkü daha söylemiştir, ama bandın bu bölümü bozuk olduğu için güçlükle çözülebilmiştir.

Köroğlu'nun Halep'ten ayrılırken Paşaoğlu'na söylediği iki dörtlük, Uğurlu'nun yayımladığı ağız özellikli metinden aktarılmıştır:

Ezelden biledim de ben saña kini
Garşıluĥlu yapdurmışım ben hanı
Terkime almışım (ĥano) mektup ĥanımı
Allāsmarladuĥ derim paşōlu
Çamlıbel'i sorarsan bir ġuççüķ çiftlik
İçinde yayılır doksan bin etlik
Terkime almışım (ĥano) ġınalı keklik
Allāsmarladuĥ derim paşōlu

Günümüz Türkçesiyle Köroğlu şunu söyler: Sana karşı kinimi çoktan biledim, karşılıklı odaları olan bir han yaptırmışım, Mektup Hanım'ı terkime almışım, Allah'a ısmarladık Paşaoğlu. Çamlıbel'i sorarsan küçük bir çiftliktir, içinde doksan bin besi hayvanı otlar; kınalı kekliği terkime aldım, Allah'a ısmarladık Paşaoğlu. "Garşıluhlu", "ġuççük", "paşōlu" gibi biçimler ve araya giren "hano" ünlemi, metnin âşığın ağzından olduğu gibi yazıya geçirildiğini gösterir. Çamlıbel'i küçük bir çiftlik diye anıp içinde doksan bin hayvan yayıldığını söylemek, Köroğlu'nun düşmanına meydan okurken kullandığı alaycı abartının bir örneğidir.

Amasya ile Bağı

Âşık Mehmet, Amasya'ya bağlı Yeşilöz köyünde yaşamış ve bilinen tek icrasını orada vermiştir. Uğurlu sahadan aldığı bilgiye göre çevre köylerde bu türden başka kayıtların da bulunduğunu, derleme çalışmalarının elektronik arşivleri de kapsaması gerektiğini yazar. Âşık Mehmet'in anlatısı ve Veysel ile sazlarını değiştirmesi sitedeki Amasya türküleri ve uzun havalar yazısında da anılır; yöredeki âşıklık geleneği Amasya'da âşıklık geleneği yazısında anlatılır.

Kaynakların Durumu

Âşık Mehmet hakkında bilinenlerin tamamı Serdar Uğurlu'nun 2017 ve 2018 yıllarında yayımladığı üç çalışmaya ve bu çalışmalarda aktarılan aile anlatılarına dayanır. TEKE dergisindeki makalede âşığın soyadı "İnan" olarak verilir; 2018 tarihli makalenin sonundaki metin künyesinde de kaynak kişi "Âşık Mehmet İnan" diye kaydedilmiştir. Aile anlatısı ile kaydın kendisi dışında âşığı anan bağımsız bir kayda ulaşılamamıştır. Doğum ve ölüm yılı, mesleği ve kendi deyişleri bilinmemektedir. Veysel ziyaretinin tarihi de ailenin hatırasına dayanır. Sayfada yalnız yayımlanmış, kamuya açık bilgiler kullanılmıştır.

Kronoloji

1960: Âşık Veysel ile Âşık İbrahim Yeşilöz'e gelir, Âşık Mehmet'in evinde üç gün kalır. Âşık Mehmet'in anlattığı Köroğlu hikâyesi kasete kaydedilir.

2017: Serdar Uğurlu, kaydın metnini Millî Folklor'da, varyantlaşma örneklerini TEKE dergisinde yayımlar.

2018: Uğurlu, ses kaydının birebir karşılığı olan tam metni Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi'nde yayımlar.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar