Özgün Metin

Vezin: fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbına yakın (remel; kalıp tespiti bizimdir, bazı hecelerde aksama vardır)

Çoḳ zamândır intiẓârım ḳaşı yâyı görmedim
Yerde midir gökde midir ol hümâyı görmedim
Gün gibi bilmem (neden) ġam ḫânesin yüz (biň) ider
Sîmleri şems ü ḳamerden ḥüsni ayı görmedim

Günümüz Türkçesiyle

1. Uzun zamandır bekleyip duruyorum; o yay kaşlı sevgiliyi görmedim. Yerde midir, gökte midir, o hüma kuşunu görmedim.

2. Beytin ilk mısraı ayraç içinde tamamlanmış kelimelerle verilmiştir ve anlamı açık değildir; "güneş gibi parlayan o güzel, bilmem neden, gam evimi yüz bin kat eder" gibi bir anlam sezilmektedir, bu okuma bizimdir. Gümüş gibi parlayan yüzü güneşten ve aydan güzel olan o güzellik ayını görmedim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki dört mısra, Merzifon Cönkü'nün 104. sayfasında Âşık Mustafa adıyla kayıtlı bir gazelin ilk iki beytidir. Metin Hakverdioğlu bu şiirde ilk nazım birimi olarak iki beyit vermiştir; gazelin devamı ve mahlas beyti yayımlanmamıştır. Matla beytinin iki mısraı "yâyı görmedim" ve "hümâyı görmedim" ile biter: "görmedim" redif, "-âyı" kafiyedir. İkinci beytin ikinci mısraı da "ayı görmedim" ile aynı kafiye ve redife bağlanır. Vezin kaynakta belirtilmez; mısralar remelin fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbına yakındır, ancak "ḳaşı" gibi kelimelerde aruzun uzun hece istediği yerlerde kısa heceler bulunur. Halk şairlerinin aruzla yazdığı şiirlerde bu tür aksamalar sık görülür. İkinci beytin ilk mısraındaki "(neden)" ve "(biň)" kelimeleri yayımcının ayraç içinde verdiği okumalardır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana duygusu beklemek ve görememektir; "görmedim" redifi bu duyguyu her beyitte yeniden vurgular. İlk mısrada sevgili yalnız kaşıyla anılır: "kaşı yâ", yani kaşı yay olan. Yay kaş, halk ve divan şiirinin en yaygın benzetmelerindendir. İkinci mısrada sevgili hüma kuşuna benzetilir. Hüma, Doğu edebiyatlarında gölgesi kimin başına düşerse onu talihli ve hükümdar kılan, hiç yere konmayan efsanevî bir kuştur; görülmesi zor ve yüce olduğu için ulaşılmaz sevgilinin simgesi olur. "Yerde midir gökte midir" sorusu da kuşun bu yerle gök arasındaki belirsizliğini sevgilinin kayboluşuna bağlar. İkinci beyitte güneş, ay ve gümüş gibi parlak nesnelerle kurulan bir güzellik tablosu vardır; "ḥüsni ayı", güzellik ayı, sevgiliyi aya benzeten bir istiaredir. Güneş, ay ve gümüş arasındaki bu uyum tenasüp sanatının bir örneğidir.

Tarihî Bağlam

Âşık Mustafa'nın kim olduğu bilinmemektedir; adı yalnız bu cönkte geçer. Makalenin şair listesinde bu şiir "1 hece" diye sayılır, şiir bölümünde ise aruzla yazılmış bir gazel olarak verilir; metin aruzla yazılmıştır. Merzifon Cönkü, halk şairlerinin aruzla söylediği onlarca şiir içerir ve Âşık Mustafa'nın gazeli bu geleneğin bir örneğidir. Şair hakkında bilinenler Âşık Mustafa biyografisinde anlatılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar