Özgün Metin

Hevâs-ı nefs râm olmaz anı tevbîhe tahkîm et
Mu‘allem olmasa şâhin çıkar elden şikâr hayfâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Nefsin heveslerine kendiliğinden söz geçmez; onu azarlayarak sağlam bir terbiyeye bağla. Şahin eğitilmemişse av elden kaçar, yazık olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Nefis terbiyesi üzerine bir öğüt, avcılıktan alınmış bir benzetmeyle söylenir. Nefsin hevesleri yabani bir kuş gibidir, kendiliğinden "râm", yani uysal olmaz; onu "tevbîh" ile, azar ve kınamayla sağlamlaştırmak gerekir. İkinci mısra bunun neden gerektiğini gösterir: eğitilmemiş şahin avı yakalamaz, avcının elinden kaçırır. Tarikat dilinde nefsi eğitilmiş bir doğan gibi yönetmek, eski bir benzetmedir. "Mu'allem" kelimesi fıkıh dilinden de tanıdıktır: İslâm hukukunda eğitilmiş, yani "mu'allem" bir av hayvanının yakaladığı av helal sayılır, eğitilmemişinki sayılmaz; Mâide sûresinin dördüncü âyeti bu hükmün dayanağıdır. Bir müderrisin beytinde kelimenin bu çağrışımı da taşıdığı düşünülebilir.

Hakverdioğlu, Hüsameddin'in verdiği beyitler arasından yalnız bunu aktarır. Beytin mısraları kafiyelenmediği için bir gazelin matlaı değil, iç beytidir. Bir şeyhin ölümünden sonra ders vermeye başlayan ve ömrünü öğretmenlikle geçiren bir müderrisin sesi, "terbiye" düşüncesini işleyen bu beyitte açıkça duyulur. Bahâeddîn Mehmed Efendi'nin hayatını Bahâeddîn Mehmed Efendi (Şirvânî) yazısı anlatıyor.

Kaynakça