Özgün Metin

Başım üzre yeri var dilberin ağyârı ile
Gül gibi dokunuruz başımıza hârı ile

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin, rakipleriyle (ağyarıyla) birlikte de olsa başımın üstünde yeri vardır; gülü nasıl dikeniyle birlikte başımıza takarsak onu da öyle kabul ederiz. Beyit iki türlü okunabilir: ikinci mısra "gülün dikeni başımıza batsa da ona katlanırız" diye de anlaşılabilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır; iki mısraı da "ile" redifiyle biter, kafiye "ağyâr" ile "hâr" kelimelerindeki "-âr" sesidir. Hüsameddin bu beyti, Edâyî'nin "tezkirelerde ve Matla'ü'n-Nezâ'ir'de görülen" şiirlerinden naklettiklerinin ilki olarak verir; beytin hangi kaynaktan alındığını ayrıca belirtmez. Gazelin geri kalanı bilinmiyor, kime ve ne zaman söylendiği de kayıtlı değildir. Kaynak beytin veznini göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, gündelik dildeki "başım üstünde yeri var" deyimiyle açılır; bir şeyi ya da birini saygı ve sevgiyle kabul etmek demektir. "Ağyâr" sevgilinin çevresindeki rakipler, âşığın kıskandığı yabancılardır. Divan şiirinde gül sevgiliyi, diken ise çoğu zaman rakibi ya da sevgilinin verdiği eziyeti temsil eder. Şair bu bilinen eşleşmeyi bir kabullenme cümlesine çevirir: gül dikensiz olmaz, sevgili de ağyarsız olmaz; gülü başa takan dikenine de razı olur.

Beytte "baş" kelimesi iki mısrada da geçer. İlkinde deyimin içinde mecaz anlamıyla, ikincisinde gülün takıldığı yer olarak gerçek anlamıyla kullanılır; bu tekrar iki mısrayı birbirine bağlar. "Dokunmak" fiili burada hem gülü başa iliştirmek hem de dikenin başa batması anlamlarını çağırır; beytin iki türlü okunabilmesi buradan gelir. Bu çözümleme bizimdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar