Özgün Metin

Dilberâ cân içre buldum sen cihân-ârâyı ben
Yoksa kim bulur seni cânâ cihân-ârâyı ben

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey güzel, ben seni, dünyayı süsleyeni canımın içinde buldum; yoksa ey can, ben seni dünyayı arayarak bulabilir miydim? Beyit iki türlü okunabilir: ikinci mısradaki söz "dünyayı süsleyen" diye okunursa anlam "yoksa ey can, dünyayı süsleyen seni kim bulabilirdi" olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır ve Hüsameddin onu Edâyî'nin şiirleri arasında "Bu da" diye kısaca anar. İki mısra aynı "cihân-ârâyı ben" sözüyle biter. Bu söz yazılışta aynı olduğu hâlde iki mısrada farklı anlamlarla okunabilir; kafiye böylece aynı yazılışlı iki farklı sözle, yani cinasla kurulmuş olur. Gazelin geri kalanı ve beytin kime söylendiği bilinmiyor. Kaynak vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk mısradaki "cihân-ârâ" dünyayı süsleyen demektir ve sevgilinin sıfatıdır. İkinci mısradaki aynı yazılış ise "cihân arayı", yani "dünyayı arayarak" diye okunabilir; eski Türkçede "-u/-ı" eki zarf-fiil yapar. Bu okumayla beyit, sevgiliyi dünyayı dolaşarak aramanın boşuna olduğunu, onun ancak insanın kendi canında bulunabileceğini söyler. Hüsameddin'in metni iki mısrada da aynı imlayı verdiği için bu ayrım bizim okumamızdır; ikinci mısrayı da "dünyayı süsleyen" diye okumak mümkündür, ama o zaman kafiye anlamca tekrarlanmış olur.

Beytin düşüncesi, aranan şeyin insanın kendi içinde olduğu fikrine dayanır; bu fikir hem sevgiliye hem de tasavvufî bir okumayla ilahî güzelliğe yöneltilebilir. "Cân" ile "cânâ" kelimeleri arasındaki ses yakınlığı da iki mısrayı birbirine bağlar: sevgili hem "can" diye seslenilen kişidir hem de "canın içinde" bulunan. "Ben" kelimesinin iki mısra sonunda vurguyla tekrar edilmesi, âşığın kendi arayışını öne çıkarır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar