Özgün Metin

Hâl kim ol goncenin la’l-i mey-âşâmındadır
Dâğ-ı hasretdir ki gönlüm lâlesi câmındadır

Günümüz Türkçesiyle

1. O goncanın, yani gonca ağızlı sevgilinin şarap içen lal dudağındaki ben, gönlümün lalesinin kadehinde duran hasret yarasıdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Edâyî'nin Şehzade Mustafa'ya sunduğu bir kasidenin matlaıdır; iki mısraı da aynı kafiye ve redifle biter. Redif "-ındadır", kafiye "âşâm" ile "câm" kelimelerindeki "-âm" sesidir. Kasidenin geri kalanı bugün bilinmiyor. Hüsameddin beyti şairin hayatını anlatırken verir ve kasidenin onun kaderini değiştirdiğini söyler. Aynı matla, Hüsameddin'in Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-Ahbâr'ından yaptığı aktarımda "Hâli kim" diye başlar; TEİS'in yine Âlî'den aktardığı metinde ise "goncanuñ" ve "-dur" gibi eski imlaya yakın okunuşlarla geçer. Kaynaklar beytin veznini göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit sevgilinin dudağındaki bir ben üzerine kurulmuştur. "Gonca" açılmamış güldür ve divan şiirinde küçük, kapalı ağzıyla sevgilinin ağzını anlatır. "La'l" kırmızı değerli taştır, burada dudak yerine kullanılır; "mey-âşâm" ise şarap içen demektir. İkinci mısrada şair kendi gönlünü bir laleye benzetir. Lalenin ortasındaki kara leke divan şiirinde âşığın bağrındaki yanık izi, yani "dâğ" olarak görülür; çanak biçimli çiçeği de bir kadehe benzetilir. Edâyî bu iki imgeyi birleştirerek sevgilinin dudağındaki siyah beni, kendi gönül lalesinin kadehindeki hasret yarası sayar.

Beytin ustalığı karşılıkların sıkı örgüsündedir: kırmızı dudak ile kırmızı lale, siyah ben ile lalenin kara lekesi, şarap içen dudak ile kadeh birbirini karşılar. Böylece sevgilinin güzelliğinin bir parçası, âşığın acısının bir parçası hâline gelir. "Hâl" kelimesinin hem ben hem de durum, hâl anlamına gelmesi, Âlî'nin aktardığı "Hâli kim" okunuşunda daha da belirginleşir. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin'e göre Edâyî, hocası Fazlı Çelebi'nin yönlendirmesiyle Amasya'da Şehzade Mustafa'ya bağlanmış, şehzadenin en çok sevdiği Gonca Keyvân Bey'in güzelliğini öven gazeller ve şehzadeyi öven kasideler yazarak nedimleri arasına girmiştir. Bu matlalı kasideyi sunduğunda şehzade onu çok beğenmiş ve şairi divan kâtibi yapmıştır. Kınalızâde de Edâyî'nin Gonca Keyvân için bir murabba söyleyerek şehzadenin yanında büyük itibar kazandığını yazar. Matladaki "gonce" kelimesinin, aynı sarayın gözdesi Gonca Keyvân'ın adını hatırlatması dikkat çekicidir; kaynaklar bunu açıkça söylemez, bu bir ihtimal olarak bizim tespitimizdir. Şairin hayatı için Edâyî Receb Bey yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar